آثار هنر سفالی:

تزیین ==>

پس از پخت :

1. لعاب یکدست
2. لعاب زیر رنگی
3. لعاب رو رنگی
4. لعاب هفت رنگ

پیش از پخت :

1. نقش افزوده یا برجسته کاری
2. نقش کنده
3. نقش بریده یا مشبک
4. نقش فشرده
5. تلفیقی

ساخت ==>

تلفیقی

قالبی:

1. دوغابی
2. پرسی و گچی

چرخ ساز :

1. تند
2. کند

دست ساز :

1. مسطح یا لوحه ای
2. مارپیچ یا فیتیله ای
3. فشاری ( مدور _ مکعب)
  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ٢:٠٧ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

 

مینا کاری

مینا کاری‌ هنر درخشان آتش‌ و خاک است‌، با رنگهای پخته و درخشان که‌ سابقه آن به‌ 1500‌سال پیش از میلاد میرسد.‌ آقای علینقی وزیری در کتاب تاریخ‌ عمومی‌ هنرهای مصور قبل از تاریخ‌ تا اسلام مینویسد:‌از جمله هنرهای دستی ایرانیان در گذشته های دور تزئین و کنده کاری‌ روی‌ فلزات است‌.‌ظروف‌ فلزی بدست‌ آمده از فلزات گوناگون ساخته شده که‌ مهمترین‌ آنها عبارتست از: طلا،‌نقره، مس‌، برنز، برنج‌، آهن‌، فولاد، سرب، آلومینیوم و کرم.‌ این‌ فلزات برای زینت آلات و ظروف‌ گوناگون بکار میرفته زیرا که‌ امکان ساختن ابزار لازم‌ در ‌یک ورق‌ فلز چندان مشکل و ناممکن نبوده‌ از جمله موارد فلز کاری‌ میتوان از ترصیع یعنی به‌ ‌جا نشاندن قط‌عات کوچک‌ فلزهای مختلف روی‌ سط‌ح‌ فلزی از نوع جنس دیگر و ایجاد تناسب‌‌میان قط‌عات با در نظ‌ر گرفتن رنگ‌ و اشکال هندسی‌ آنها و ایجاد شکل یا نقش وسیله آنها و‌مینا کاری‌ نام برد. بررسی‌ هایی‌ که‌ در مورد مینا سازی‌ شده نشان میدهد میناهایی‌ که‌ بنام‌بیزانس‌ مشهور است‌ از مینا سازی‌ ایرانی‌ اقتباس شده است‌.‌ قدیمیترین‌ نمونه‌های مینا کاری‌ موجود موید این‌ ادعاست‌ که‌ مینا کاری‌ نیز مانند بسیاری‌ از‌هنرهای دیگر برای اولین بار در ایران پیدا شده و از ایران به‌ سایر کشورها راه یافته است‌.‌ در دوران مغول سبک جدیدی در فلز سازی‌ و مینا کاری‌ ایران بوجود آمد. اشکال و تصاویری‌که قیافه‌ و لباس اعضای دربار ایران را داشتند، جای اشکال و تصاویر عربی‌ دوره‌ قبل را‌گرفتند و بویژه ترصیع فلز در عصر تیموری‌ به‌ منتهی درجه‌ شرقی‌ خود رسید. در زمان صفویه‌ زمینه ی هنر مینا کاری‌ و فلز کاری‌ تغییر یافت‌ ظروف‌ نقره در این‌ دوره‌‌نقوش میناتور از قبیل مجالس‌ بزم در دربار و یا مجالس‌ شکار، یا اسب‌ سواری‌ مزین‌ گشت و ‌هنر مینا سازی‌ از نقشهای اسلیمی و گل‌ تغذیه‌ کرد و رنگ‌ قرمز مورد مصرف بیشتری‌داشت‌ و شهر اصفهان یکی از مراکز عمده مینا کاری‌ بحساب می‌آمد که‌ هنوز هم‌ تنها مرکز‌این‌ هنر محسوب میشود.
نحوه تولید‌
‌‌ هنر مینا کاری‌ را میتوان یکی از اختراعات خلاقه‌ بشر دانست زیرا این‌ هنر شامل‌ فعل و‌انفعالهای پیچیده ایست که‌ بهم ربط‌ داده‌ میشوند از یک‌ سو عوامل‌ ساده‌ای از قبیل‌سیلیکوم و مینیوم و پتاسیم و از سوی دیگر سبک قیمتی که‌ ترکیب آنها مینا را بوجود‌میآورد.‌ از این‌ رو این‌ یک‌ هنر آزمایشگاهی‌ است‌ و در حقیقت ماده‌ ایست که‌ از ترکیب اکسیدهای‌فلزات که‌ براثر حرارت‌ رنگهای مورد نظ‌ر را بدست‌ میدهد در اختلاط با تعدادی‌ نمک ثابت‌‌بدست‌ می‌آید و رنگها با درجه‌ حرارت‌ و طول زمان حرارت‌ ارتباط زیاد پیدا میکنند.‌ بنابراین‌ برای دسترسی‌ به‌ این‌ پدیده هنری زیبا باید آتش‌ و حرارت‌ بدقت‌ مراقبت و مهار‌شود. مینا که‌ طبعا شفاف است‌ شفافیت بیشتر خود را از اکسید قلع بدست‌ می‌آورد و‌ترکیبات آن از زمانهای قدیم‌ تا به‌ امروز ثابت‌ و بدون‌ تغییر مانده است‌.‌ روی‌ اشیا طلایی‌ و نقره ای هم‌ میتوان مینا کاری‌ کرد ولی‌ اساسا مینا کاری‌ بر روی‌ مس‌ انجام‌میشود. تا فراهم‌ آمدن مینا چند مرحله باید طی شود باین‌ ترتیب که‌ ابتدا آن چیزی را که‌‌می خواهند مینا کاری‌ کنند به هر شکل و هر اندازه‌ باید به وسیله مسگر متخصص به‌ شکل لازم‌‌در آید و پس‌ از آن که‌ ساخته شد استاد مینا کار به‌ آن لعاب سفید رنگ‌ میدهد. معمولا سه‌ ‌الی‌ چهار بار لعاب داده‌ میشود و در هر بار شیئی به‌ کوره‌ میرود و حدود 700 درجه‌ حرارت‌‌می بیند تا رنگ‌ لعاب ثابت‌ شود بعد روی‌ آن به‌ رنگهای گوناگون نقاشی‌ می شود سپس شیئی‌باز به‌ کوره‌ می رود و حدود 400 تا 500 درجه‌ حرارت‌ می بیند تا رنگها بصورت‌ مط‌لوب در آید‌در گذشته که‌ مینا کاری‌ رواج اندک داشته رنگهایی‌ که‌ بکار میرفته مانند رنگهایی‌ که‌ در‌صنعت قلمکار بکار برده‌ میشود گیاهی‌ یا معدنی‌ بوده‌ است‌ ولی‌ اکنون برای نقاشی‌ ظروف‌ و‌اشیا مینایی‌ از رنگهای شیمیایی‌ استفاده‌ میشود. رنگهایی‌ که‌ در میناکاری‌ بکار میرود بر سه‌ نوع است‌:
‎-1 رنگهای گیاهی‌ که‌ در چیت سازی‌ هم‌ بکار می رود.‌
‌‎-2 رنگهای معدنی‌ که‌ در نقاشی‌ و مینا کاری‌ بکار می رفته است‌.‌
‎-3 رنگهای فلزی که‌ روی‌ مینا کار می کنند‌.
برای مینا کاری‌ در تهیه رنگ‌ قرمز از طلا استفاده‌ میشود رنگ‌ سبز مینا از مس‌ و رنگ‌ زرد‌آن از گل‌ ماشی‌ بدست‌ می‌آید. رنگ‌ آبی‌ و فیروزه‌ای و رنگ‌ سفید از رنگ‌‌مخصوصی تهیه می شده است‌ که‌ در شهر سامره از شهرهای عراق نوع خوب آنرا بدست‌‌میآورده‌اند

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ٢:٠٥ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤
تگ ها : مینا کاری

 

معرق
هنر معرق روی چوب، یکی از رشته های پر پیشینه صنایع دستی ایران است که به نسبت سایر صنایع چوب از قبیل خاتم، منبت، نازک کاری چوب، خراطی و بافت سبد و حصیر دارای قدمت بیشتری است و طبق اسناد و مدارک موجود با وجودی که زادگاهش هند است اما از روزگارانی خیلی دور به ایران راه یافته و هنرمندان و صنعتگران ایرانی تکمیل کننده و گسترش دهنده آن بوده اند. این "هنر صنعت" که در ابتدا تلفیقی از چوب و فلز بود، به کمک ذوق و اندیشه معرق سازان هنرمند ایرانی تغییر شکل داد و صنعتگران کشورمان بجای یک نوع چوب که معمولاً متن اصلی دست ساخته ها را تشکیل میداد، به استفاده از انواع چوب با رنگهای مختلف پرداختند

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ٢:٠٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤
تگ ها : معرق

 

شیشه گری
شیشه جسمی است شفاف، شکننده و ترکیبی از سیلکیکاتهای قلیایی که این اجسام را در کوره ذوب می نمایند و به وسیله دست یا به کمک قالب های مخصوص به آنها شکل می دهند. اشیایی که از مناطق مختلف کشور نظیر شوش، ری، ساوه و نیشابور از زیر خاک به دست آمده نشان دهنده ساخت اینگونه ظروف در اکثر نقاط کشور در گذشته های دور می باشد. ظروف شیشه ای در اوایل دوره اسلامی بیشتر شامل بطری، قوری، گلدان و فنجان بوده است که برای مصارف خانگی بکار می رفته است. برخی اشیاء باقی مانده متعلق به قرون هشتم و نهم میلادی است که بدون تزئین می باشد. همچنین تعدادی دکمه شیشه ای که طی یکی از حفریات ناحیه حسنلو بدست آمده متعلق به عهد هخامنشی است که بروجرد و رونق شیشه گری در آن عصر گواهی می دهد.
  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ٢:٠۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤
تگ ها : شیشه گری

 

خاتم ترکیبی است از چند ضلعی‌های منظم با تعداد اضلاع متفاوت که با استفاده از مواد اولیه گوناگون در رنگ‌های مختلف تشکیل می‌شود. پنج ،شش، هشت یا ده ضلعی است.خاتم از هنرهای دستی دقیق و پرکار است که تولید و ساخت آن احتیاج به دقت و حوصله زیاد دارد. در دایره المعارف فارسی درباره خاتم‌کاری و خاتم‌سازی آمده است:«هنر آراستن سطح اشیاء به صورتی شبیه موزائیک ،با مثلث‌های کوچک. طرح‌های گوناگون خاتم همواره به صورت اشکال منظم هندسی بوده است .این اشکال هندسی را با قراردادن مثلث‌های کوچک در کنار هم نقش‌بندی می‌کنند.مثلث‌ها را از انواع چوب ،فلز و استخوان می‌سازند. هرچه مثلث‌ها ریزتر وظریفتر باشند، خاتم مرغوب‌تر است .در یک طرح خاتم ،برای ساختن کوچک‌ترین واحد هندسی، حداقل سه مثلث و برای بزرگ‌ترین آن ،حداکثر چهارصد مثلث به کار می‌‌رود.»

خاتم سازی

هنر خاتم سازی کوششی است برای خلق زیبایی با اندیشه و خلاقیتهنرمندان این صنعت ، عواطف ، احساسات، واقعیت حاکم بر جهان و مکان را از صمیم دل و جان درک می کنند و آنگاه با ظرافتهای خاص هنری خود آن را به معرض نمایش می گذارند.
هنرمندان این عرصه به شیوه ی زیبایی سطح اشیاء چوبی را با مثلث های کوچک سه پهلو استخوانی و فلزی تزئین می کنند و بعضی از آنها خاتم را با هنر دیگری به نام "معرق" می آمیزند که حاصل آن به نام هنر " خاتم معرق" مشهور است و جلوه و زیبایی خاص دارد.
هنرمندان خاتم ساز منشورهایی باریک از جنس چوب یا برنج به شیوه ظریفانه کار می کنند که هر چقدر این نقوش کوچک و باریک باشد بر زیبایی و کیفیت آن می افزاید و در اصطلاح خاتم سازی به آن "مثلث" می گویند.
چوب آبنوس ، چوب فوفل، چوب بقم، چوب عناب، چوب نارنج، چوب کیکم، چوب تبریزی، چوب شمشاد و چوب گردو را می توان از چوبهای مورد استفاده در خاتم سازی ذکر کرد و افزود: هم اکنون اکثر خاتم سازان از چوب گردو برای تهیه مثلثهای سیاه رنگ و از چوب عناب برای رنگ قرمز در خاتم استفاده می کنند.
با اشاره به اینکه در خاتم های لایه دار ، هنرمندان صفحه های برنجی به نازکی 1/0 یا 2/0 میلیمتر و به شکل نوارهای باریک بریده شده در بین گل های خاتم به کار می برند : متن حکاکی شده بر روی آن به " اووه" معروف است و خاتم سازان برای پیچیدن مثلثها و گلهای آن از نخهای گوناگون با ضخامت متفاوتی استفاده می کنند که معروفترین آن "نخ پرک" است.
یکنواختی و یکدستی در رنگ آمیزی خاتم، قرینه و مساوی بودن ساختمان نجاری اشیاء خاتم ، لاک کاری مخصوص بر تمام سطح اشیاء آن و بتونه کاری حفره های استخوان یا چوب روی خاتم از ویژگیهای محصولات خاتم مرغوب است.
هم اکنون 8 نفر خاتم ساز حرفه ای در استان یزد فعالیت می کنند و محصولاتی نظیر قاب قرآن، قاب عکس، شکلات خوری، میز، صندلی، جاکلیدی، جاقلمی ، جلد آلبوم و ... تولید می کنند.

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٥۸ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤
تگ ها : خاتم سازی

 

ساخت استوانه توسط چرخ سفالگری:
ابتدا مقداری گل را برمی داریم و ورز می دهیم، تا حباب های داخل آن خارج شود. گل آماده شده را روی چرخ قرار می دهیم و فرم دلخواه را به گل می دهیم و ته کار را خیس می کنیم تا به پایه نچسبد و چرخ را روشن می کنیم، اولین مرحله آوردن گل به مرکز است و هرچندوقت یک بار دستمان را خیس می کنیم، دوتا شست خودمان را در مرکز گل قرار میدهیم و یکدست سوراخ می کنیم و بعد انگشت اشاره را داخل استوانه قرار می دهیم و بقیه انگشتان را بیرون استوانه قرار می دهیم و دست چپمان را در داخل ظرف برده و دست راست را به حالتی که انگشت اشاره را جمع و شست کشیده شودقرارمی دهیم وقتی دست چپ داخل ظرف می رود از کنار با شست دست راست که کنار و بیرون ظرف است، حالت مماس پیدا کند و در این حالت استوانه را به سمت بالا می آوریم و آن را کاملاً صاف می کنیم.
اگر داخل سفال آب جمع شد، حتماً با ابر خشک کنیم، چون ترک میخورد. یک ساعت بعد روی کار را تراش می دهیم، به صورتی که کار روی چرخ می چرخد، با ابزار مثلثی روی کار را صاف می کنیم وبه آن حالت می دهیم، و با ابزارهای مختلف سطح آن را تزیین می کنیم.
ساختن ظرف دیگر:
ابتدا گل را ورز میدهیم، تا حباب های داخل آن خارج شود و سپس ته گل را خیس می کنیم تا به چرخ بچسبد، بعد چرخ را روشن می کنیم، دوتا شصت را درهم قفل و روی گل می فشاریم تا گل به مرکز بیاید. دوتا شصت را داخل گل می کنیم تا داخل گل خالی شود و بعد دست راستمان را،به صورتی که انگشت اشاره در داخل و بقیه بیرون باشدقرارمی دهیم و دست چپ در کنار کار قرارمی دهیم و کار رابه سمت بالا می کشیم.
از داخل، قسمت پایین را بازترکرده وبه سمت بالا کار را باریکتر می کنیم با انگشت کوچک در حین چرخیدن روی کار نواری ایجاد می کنیم و با کاردک روی آن را تزیین می کنیم.

ابتدا مقداری گل را برمی داریم و ورز می دهیم، تا حباب های داخل آن خارج شود. گل آماده شده را روی چرخ قرار می دهیم و فرم دلخواه را به گل می دهیم و ته کار را خیس می کنیم تا به پایه نچسبد و چرخ را روشن می کنیم، اولین مرحله آوردن گل به مرکز است و هرچندوقت یک بار دستمان را خیس می کنیم، دوتا شست خودمان را در مرکز گل قرار میدهیم و یکدست سوراخ می کنیم و بعد انگشت اشاره را داخل استوانه قرار می دهیم و بقیه انگشتان را بیرون استوانه قرار می دهیم و دست چپمان را در داخل ظرف برده و دست راست را به حالتی که انگشت اشاره را جمع و شست کشیده شودقرارمی دهیم وقتی دست چپ داخل ظرف می رود از کنار با شست دست راست که کنار و بیرون ظرف است، حالت مماس پیدا کند و در این حالت استوانه را به سمت بالا می آوریم و آن را کاملاً صاف می کنیم.
اگر داخل سفال آب جمع شد، حتماً با ابر خشک کنیم، چون ترک میخورد. یک ساعت بعد روی کار را تراش می دهیم، به صورتی که کار روی چرخ می چرخد، با ابزار مثلثی روی کار را صاف می کنیم وبه آن حالت می دهیم، و با ابزارهای مختلف سطح آن را تزیین می کنیم.
 
ساختن ظرف دیگر:
ابتدا گل را ورز میدهیم، تا حباب های داخل آن خارج شود و سپس ته گل را خیس می کنیم تا به چرخ بچسبد، بعد چرخ را روشن می کنیم، دوتا شصت را درهم قفل و روی گل می فشاریم تا گل به مرکز بیاید. دوتا شصت را داخل گل می کنیم تا داخل گل خالی شود و بعد دست راستمان را،به صورتی که انگشت اشاره در داخل و بقیه بیرون باشدقرارمی دهیم و دست چپ در کنار کار قرارمی دهیم و کار رابه سمت بالا می کشیم.
از داخل، قسمت پایین را بازترکرده وبه سمت بالا کار را باریکتر می کنیم با انگشت کوچک در حین چرخیدن روی کار نواری ایجاد می کنیم و با کاردک روی آن را تزیین می کنیم.

ساخت بشقاب:
ابتدا مقداری گل را ورز می دهیم تا حباب های داخل آن خارج شود، سپس گل را بر روی چرخ می گذاریم ته کار را خیس می کنیم تا به کار بچسبد.
چرخ را روشن می کنیم و گل را به حال چرخیدن ورز می دهیم وگل را به مرکز می آوریم و با دوشست،قسمت مرکز راسوراخ می کنیم دراین حین مقداری آب را داخل مرکزمی ریزیم تا کارخوب سوراخ شود، وقتی گل راخوب صاف و بازکردیم، انگشت اشاره داخل کار و مچ به سمت بیرون می آید و دهانه ظرف بازمی شود در حین کار نباید کار لنگی داشته باشد. برا ی تهیه بشقاب باید از گل سفت استفاده شود.

چهار انگشت دست چپ داخل ظرف و انگشت اشاره دست راست داخل و بقیه انگشتان رابیرون قرارمی دهیم. دهانه ظرف را بازمی کنیم با ابر داخل کاسه را صاف می کنیم و چرخ را خاموش می کنیم کار را می گذاریم خشک شود، با سیم کاررا می بریم، واز زیر با دوانگشت کار را برمی داریم. قبل از برداشتن و خاموش کردن چرخ با انگشت و یا کاردک روی کار را تزیین می کنیم
  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٥٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

 

ساخت حجم «نماد رویش»:
ظرفی را که ساخته ایم را با ابزار مثلثی شکل حالت می دهیم، قسمتهای اضافی را برمیداریم و با ابر خیس و فشرده شده روی آن را کاملاً پرداخت می کنیم. سپس با چاقو جراحی روی بدنه را حالت 8و7 ایجاد می کنیم و روی این 8و7، 8و7 کوچکتر می کشیم و میگذاریم خشک شود، پس از اینکه حجم ما خشک شد، روی آن را سمباده می زنیم تا صاف شود. سپس داخل کوره در دمای 960 درجه سانتیگراد حرارت می دهیم تا کاملاً پخته شود؛ و پس از 24 ساعت که از پخته شدن گذشت و سرد شد آن را از کوره بیرون می آوریم و لعاب می زنیم.

برای ساختن حجم دیگر: ابتدا گل را ورز می دهیم تا یکدست شود و حبابهای داخل گل از بین برود، ابتدا گل را به صورت مخروط درمی آوریم، سر مخروط را پیچ می دهیم، با ابزار مثلثی بزرگ روی پایه مخروط را صاف می کنیم و اضافه ها را برمی داریم. با سوزن چند خطوط ساده را روی پایه ایجاد می کنیم، روی قسمت پیچ خورده را با سوزن چند خطوط پیچ مانند،ایجاد می کنیم و با ابزار مثلثی دور آن را خالی می کنیم و خط تفکیک ایجاد می کنیم.
  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٥٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

 

ساخت سفال به روش ورقه ای
ابتدا مقداری گل را ورز می دهیم و حبابهای آن را می گیریم و آن را یکدست می کنیم، و روی یک مقوا گل را کاملاً پهن می کنیم و با وردنه آن را یکدست می کنیم و با ابزار سوزنی شکل کارمان را می بریم و یک صفحه مستطیل شکل ، درمی آوریم و اضافه های آن را برمی داریم. و 4 عدد از این مستطیل را درست می کنیم و بعد دور مستطیل ها را خیس می کنیم تا به هم نچسبند و مستطیل ها را دور تا دور کار می چسبانیم و محل اتصال را با انگشتان، کاملاً محو می کنیم.
روی سطح کار را با وردنه صاف می کنیم و با ابر قسمتهای ترک خورده را کاملاً صاف و پرداخت می کنیم. بعد آن را روی پایه گردان قرار می دهیم قبل از آن زیر کار را روزنامه قرار می دهیم، از زاویه نیم رخ کار را کاملاً صاف می کنیم، و بعد برای درست کردن درب ،مقداری گل را به اندازه ظرف با وردنه صاف می کنیم و روی طرف قرار می دهی
  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٥٢ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

 

کتیبه نقش برجسته

در جلسات حجم سازی یک دست درست کردیم و با ابزار مثلثی شکل فنر مانند، اضافات حجم را جدا کردیم ، مثل لابه لای انگشتان و فرورفتگیهای دست که البته به نوع دست بستگی دارد، مثلاً یک دست لاغر است، یک دست چاق. بنابر نوع شکل دست، کارمان را پرداخت می کنیم و این کار بوسیله ابر انجام میشود. در پایان، کار ما می بایست آرام آرام خشک شود، زیرا اگر تند خشک شود ترک برمی دارد. برای این کار، ما یک پلاستیک روی آن قرار می دهیم تا آرام آرام خشک شود، و سپس آن رادر کوره دردمای بین 800تا960درجه سانتیگرادوبه مدت 4 ساعت حرارت می دهیم و وقتی که عمل پخت انجام شد، کار ما 24 ساعت طول می کشد تا سرد شود.

کتیبه، نقش برجسته:
ابتدا گل را ورز می دهیم تا حباب های داخل آن گرفته شود و هرچند یکبار دستمان را خیس کنیم تا گل خشک نشود. زیرا ترک میخورد بعد با مشت گل را ورز می دهیم و آن را پهن می کنیم، سپس به وسیله یک وردنه گل را روی مقوا پهن می کنیم و حباب های اضافی را از بین می بریم و با ابر فشرده کار را صاف می کنیم.

برای پیاده کردن طرح روی گل از کاغذ پوستی استفاده می شود. طرح را روی کاغذ پوستی میکشیم و آن را روی گل قرار میدهیم و با چاقوی جراحی روی نقش می کشیم به صورتی که کاغذ پاره نشود و بعداز اتمام کاغذ را برمی داریم و جای خط هایی را که ایجاد شده عمیق می کنیم و بعداز آن بوسیله ابزار مثلثی شکل خط تفکیک را برجسته می کنیم و با ابزار مثلثی شکل دور کار را عمیق و شیبدار می کنیم و با ابر روی آن را صاف و تمیز می کنیم و یک پلاستیک روی آن قرار می دهیم تا خشک شود

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٥٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

 

:
صنعت سفالگری ایران به دلایل گوناگون اقتصادی ،فرهنگی و اجتماعی، از گذشته های دور مورد توجه قرار گرفته است و در هر دوره تحول و توسعه یافته است. اختراع چرخ سفالگری در هزاره پنجم قبل از میلاد باعث رونق صنعت سفالگری شد و آن را در بخشهای وسیعی از ایران، از شوش در غرب تا استخر و سیران در جنوب و نیشابور و جرجان در شمال گسترش داد.

امروزه سفالگری و صنایع وابسته به آن تقریباً در تمام نقاط کشورمان رواج دارد و با توسعه روند صادرات صنایع دستی بر تعداد سفالگران و کارگاههای سفالگری افزوده شده است.

مواد اولیه ارزان، ساخت چرخهای سفالگری کوچک و بزرگ خانگی، تنوع طرح و سهولت یادگیری این هنردستی موجب شده است، سفالگری نه تنها به عنوان یک رشته هنری بلکه بعنوان یک شغل و پیشه درآید. در حال حاضر سفالگری توانسته است توجه مردم، بخصوص جوانان را به خود جلب کند.

باتوجه به پیشینه صنعت سفال میتوان از یک سو سهم این کالا را در صنایع دستی ایران که سهم عمده ای را در صادرات غیرنفتی تشکیل میدهد را بالا برد و از سوی دیگر می توان آن را متنوع کرد.

حجم سازی:
برای ساخت نقش برجسته بر روی لوله گلی ابتدا گل را کاملاً ورز می دهیم وهر چند لحظه یکبار دستمان را خیس می کنیم تا گل سفت نشود، سپس بر روی میز ورز می دهیم، تا حباب های داخل گل بیرون بیاید. بعداز آن گل را تخت می کنیم، برای این کار یک روزنامه پهن می کنیم و گل را روی آن بوسیله دست پهن می کنیم و ترکهای دور آن را با دست صاف می کنیم و بعداز آن با وردنه، گل را پهن و یکدست می کنیم. اگر روی گل حبابی ایجاد شد آن را با سوزن خالی می کنیم و با کمی آب صاف می کنیم، تا کارمان خراب نشود.

روی گل با ابزار سوزنی یک مستطیل در می آوریم و اضافی آن را برمیداریم و با ابزار دندانپزکشی کادری را روی آن ایجاد می کنیم و با ابزار مثلثی شکل خط تفکیک را ایجاد می کنیم و با ابر روی سطح کارمان را صاف می کنیم، تا ترک برندارد. بر روی کتیبه ای طرحی را ایجاد می کنیم و با ابزار مثلثی شکل دور آن را خالی می کنیم و خط تفکیک را ایجاد می کنیم، و بعد با ابر پرداخت و صاف می کنیم.
  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٤٩ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

 

طراحی روی ظرف فتیله ای
ابتدا ظرفی را به روش فتیله ای می سازیم و روی آن را کاملاً صاف می نماییم. صاف کردن به این ترتیب است که ابتدا ابری را داخل آب می نمائیم و روی ظرف خود می مالیم تا کاملاً صاف و صیقلی شود. کار ما نباید زیاد خیس بشود بخاطر همین می بایست، ابر یا اسفنج را کاملاً فشار دهیم تا آب اضافی خارج شود.

در اینجا کار ما یک مکعب است و ما می خواهیم برجسته کاری و همچنین درست کردن یک درب را برای آن نشان دهیم. برای ایجاد طرح،ابتدا با یک سوزن در قسمت بالای مکعب یک خط تفکیک، دور تا دور آن ایجاد می کنیم. بعد با ابزار مثلثی شکل که بیشترین کاربرد را در طراحی سفال دارد، زیرخطی که ایجاد کرده ایم را برجسته می کنیم تا زیر خط کاملاً خالی شود. بعداز این کار با سوزن روی بدنه را به حالت موجی شکل، شکل می دهیم؛ و بعد به حالت قبل با ابزار مثلثی شکل، زیر موج را خط تفکیک،ایجاد می کنیم. حال با یک کاردک یکسری فرورفتگی ها را ایجاد می کنیم،هرچه کار ساده تر باشد، بیشتر مورد توجه قرار می گیرد، حال برای ساختن درب مکعب اقدام می کنیم. مقداری گل را از داخل کیسه که قبلاً آماده کرده ایم، درمی آوریم و بعد دوباره در کیسه را محکم می بندیم. ابتدا دست هایمان را خیس می کنیم و بعد گل را داخل دست، ورز می دهیم تا نرم و یکدست شود. بعد آن را داخل دست پهن می کنیم تا مثل یک کلوچه شود. روی یک میز،کاغذی را پهن می کنیم و گل را داخل آن قرار می دهیم وبا وردنه، به صورت یکدست صاف می کنیم و بعد با وسیله ای بنام چاقوی جراحی به اندازه مکعبی که داریم ازگل می بریم، به این صورت که ما مکعب را برمی گردانیم و روی گل پهن شده قرار می دهیم و دور تا دور آن را می بریم واضافات را برمی داریم برای تکان نخوردن درب روی ظرف ،می بایست یک فتیله لوله ای را داخل دستمان لوله کنیم و به روی میز قرار دهیم وآن رابه حالت لوله ای بچرخانیم تا تمام نقاط یکسان شود و بعد قسمتی از درب وبخشی از گل لوله شده را خیس می کنیم و آن را به صورت یک مربع کوچک داخل درب می چسبانیم و با کاردک داخل آن را صاف می کنیم و درب را روی مکعب اصلی قرار می دهیم چراکه این کار باعث می شود تا درب روی مکعب، تکان نخورد.

برای درست کردن دستگیره درب ابتدا دستمان را خیس می کنیم و یک گل را به صورت فتیله ای در دستمان لوله می کنیم و به اندازه پنج سانتیمتر می بریم و به صورت نیم دایره روی کار قرار می دهیم وآن را با کاردک روی درب پهن می کنیم و اگر روی کار ترک ایجاد شد باید سریعاً با کاردک روی آن را صاف کنیم.
حجم سازی
اوج تمدن سفال در ایران در دوران اسلامی به دوران سلجوقیان و صفویان برمی گردد. ما دراین دوران ازرنگ های زرین فام استفاده می شدکه دردوران معاصربندرت ازآن استفاده می شود.

گل سفال، از خاک طبیعی رس ساخته می شود و باید کاملاً تصفیه شود. برای کارسفال بایدازخاک رس شناخت کافی داشت. اساتید گذشته سفال از طریق لمس خاک به کیفیت آن پی می برده اند. در این زمینه عطار می فرماید:

در این صحرا روان شو، جستجو کن
زهر خاکی کمی بردار رو بو کن

زهر خاکی که بوی عشق برخاست
یقین دار تربت لیلی همانجاست

برای شروع کار ابتدا مقداری گل را از کیسه برمی داریم، درب کیسه را محکم می بندیم تا هوا وارد کیسه نشود، زیرا گل خشک میشود و روی میز شروع به ورز دادن می کنیم. بعداز آن، گل را روی صفحه پایه گردان قرار می دهیم، قبل از این کار می بایست یک کاغذ روی صفحه قرار دهیم و بعد گل را روی آن بگذاریم، تا گل به صفحه نچسبد.

در اینجا ما می خواهیم یک دست را درست کنیم، تا شما با حجم سازی آشنا شوید.

ابتدا گل را به صورت یک دستکش درمی آوریم و با ابزار فنری حجم دست را نازک می کنیم و با ابزار سوزنی، خط انگشتان را مشخص می کنیم و جای آنان را می بریم و انگشتان را جدا می کنیم و به هرکدام فرم می دهیم و آنان را از حالت مصنوعی در می آوریم و نازک می کنیم تا حالت طبیعی پیدا کند و با فنر، اضافات را برمی داریم و کارراپرداخت می کنیم.مثل مشخص کردن ناخنها و بندهای انگشتان.

حافظ می فرمایند:

دست از طلب ندارم
تا کام من برآید

یا تن رسد به جانم
یا جان ز تن برآید
  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٤٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

 

خاک ها از نظر محل تشکیل به دو گروه تقسیم می شوند:
خاک های نخستین یا خاک های اولیه خاک هایی هستند که در محل اولیه تشکیل پس از تجزیه، در کنار سنگ های مادر رسوب نموده و جابجا نشده اند و خاک های ثانویه یا خاک های رسوبی آنهایی هستند که پس از تجزیه توسط آب، باد یا یخچالهای طبیعی از محل اولیه خود انتقال پیدا کرده اند. این خاک ها بیشتر از خاک نوع اول یافت می شوند چون جابجایی حاصل از تخریب در طبیعت بسیار طبیعی است و زیاد انجام می شود. غلتیده شدن ذرات سنگ ها و حرکت آنها باعث خرد شدن و ترکیب آنها با موادی که از آن عبور می کنند می شود. از لحاظ ترکیب، این خاک ها انواع مختلفی دارند. بعضی از آنها دارای مقدار زیادی آهن می باشند که رنگ این خاک ها معمولاً پس از پخت از قرمز تا سیاه متغییر است. وجود اکسیدهای فلزی از جمله آهن در گل به عنوان فلاکس (کمک ذوب) نیز عمل می کند که در نتیجه باعث پایین آمدن دمای پخت می شود.
از انواع خاک های اولیه (یاخاک سفید)، کائولن یا خاک چینی را می توان نام برد که بیشتر در ساخت لعاب ها، سرامیک های صنعتی و ظروف چینی استفاده می شود.
خصوصیات خاک های اولیه عبارتست از دانه های درشت، دیر گدازی، خاصیت شکل پذیری کم و رنگ سفید بعد از پخت، در حالی که خاک های ثانویه که دارای ناخالصی های فراوان و نرمی بیشتری هستند، زود گدازتر و شکل پذیرتر بوده و پس از پخت رنگ تیره تری دارند. بال کلی (Ball clay)، بنتونیت و خاک رس سفالگری از خاک های ثانویه محسوب می شوند.
می توان با انواع خاک هایی که از زمین برداشت می شود کار کرد امّا این خاک ها اکثراً خصوصیات مطلوب از قبیل رنگ، شکل پذیری و استحکام کافی پس از پخت را ندارند. همچنین ناخالصی های موجود در بعضی از خاک ها مانند آهک و گچ موجب شوره زدن و یا به وجودآمدن تاول هایی در سطح کار می شود. امّا زمان انتخاب یک نوع خاک برای کار بجز ترکیبات شیمیایی آن باید سه کیفیت مهم را در نظر گرفت: خاصیت شکل پذیری، انقباض و تخلخل آن .

انتخاب مواد برای ساخت یک جسم رسی بستگی به این دارد که مورد استفاده آن در چه کاری است؟ آیا برای چرخکاری، قالب ریزی، مجسمه سازی یا کار کردن با دست است؟ ویا چه نوع رنگ و بافتی مورد نظر است؟
مثلاً خاک های رس با ذرات درشت برای مدل سازی و مجسمه سازی به کار برده می شوند در حالی که خاک هایی با ذرات ریزتر که قدرت ایستایی کمتری دارند برای کار بر روی چرخ مناسب تر هستند.
هر قدر دانه های خاک رس ریزتر باشند حجم آبی که این دانه ها را از هم جدا می کند بیشتر است که این امر باعث شکل پذیری بیشتر در حین کار و درصد انقباض بیشتر گل پس از خشک شدن و پخت می گردد. گاهی مواد پر کننده مانند شاموت یا گراگ (گلی که یک بار پخته شده و سپس خرد و آسیاب می شود)، سیلیس، لویی، پشم شیشه، کاه، موی بز، ماسه های ریز و... برای کنترل خشک شدن، جلوگیری از انقباض زیاد، تغییر شکل یافتن و کج شدن به گل اضافه می شود.
افزودن مواد آلی باعث کاهش انقباض گل و افزایش تخلخل آن می شود که در نتیجه باعث سبک تر شدن بدنه پس از پخت می شود. معمولاً این مواد به نسبت 2به1 یعنی دو قسمت گل و یک قسمت شاموت اضافه می شود.

آماده کردن گل:
گل را از یک نوع و یا مخلوط کردن چند نوع خاک و بر حسب نیاز افزودن مواد دیگری که قبلاً شرح داده شد به دست می آورند. معمولاً لازم است خاک قبل از استفاده تصفیه و آسیاب شود. برای حذف کردن ناخالصی ها و دانه های درشت سنگ و ماسه از گل، از روش ته نشینی استفاده می کنند. به این صورت که گل را به صورت دوغابی درآورده و دوغاب حاصله را پس از جدا کردن دانه های سنگین تر که باقی می مانند، در ظرفی دیگر ته نشین کرده و پس از خالی کردن آب اضافه آن را مورد استفاده قرار می دهند.
گل آماده شده را بهتر است مدتی به حال خود گذاشت(در محیطی در بسته). این کار باعث می‌شود رطوبت به طور کامل جذب دانه‌های آن شده و چسبندگی بهتری پیدا کند(خاصیت پلاستیسیته). با اضافه کردن کمی سرکه می‌توان سرعت رشد باکتری های موجود در گل را که موجب بالا رفتن چسبندگی و خاصیت پلاستیکی آن می‌شود بیشتر کرد، این کار را در اصطلاح تخمیر گل می‌گویند.

گل را قبل از استفاده باید ورز داد، اگر این کار انجام نشود بعضی قسمت های آن سفت تر شده و حباب های هوای باقی مانده در درون آن باعث ایجاد اشکال در مراحل بعدی می شود، گل آماده شده باید کاملاً یکنواخت و بدون حباب باشد.
درحین ورز دادن رطوبت گل را نیز می توان تنظیم کرد. برای این منظورگل را روی صفحه سیمانی یا گچی ورز می‌دهیم، این کار باعث می‌شود رطوبت اضافی گل گرفته شود یا با خیس کردن دست در حین ورز دادن می‌توان آن را نرم‌تر کرد.
هر قدر گل نرم تر باشد درصد آب آن بیشتر است. وقتی قطعه ای خشک و سپس پخته می شود، از حجم اولیه خود کوچک تر می شود که در بعضی از کارها مانند نقش برجسته ها این کاهش حجم را باید مد نظر قرار داد.


  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٤٥ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

 

مس‌ و برنج‌‌

آنچه امروز بعنوان قلمزنی‌ شناخته میشود و مصنوعات فراوانی‌ اعم‌ از مس‌ و برنج‌ بوسیله آن‌تزئین میگردد در ایران دارای سابقه ای بسیار طولانی‌ است‌.

از آثار فلزی دوره‌ هخامنش نمونه‌های بسیاری‌ بدست‌ نیامده تا دور نمای رواج این‌ هنر در‌آن دوران را مشاهده کنیم ولی‌ مجموعه‌ ظرفها و بشقابهای نقره و طلای عصر ساسانی‌ که‌ ‌بدست‌ استادان ایرانی‌ قلم خورده‌ است‌ و سلاطین این‌ سلسله را در بزم یا رزم‌ و شکار ‌نشان میدهد و در موزه‌ ارمیتاژ شهر لنینگراد نگاهداری‌ میشود رواج صنعت قلمزنی‌ را در ‌آن عصر تایید میکند.

در دوران اسلامی‌ تاریخ‌ ایران صنعت قلمزنی‌ رواج فوق العاده‌ داشته است‌ و شاهد بر این‌‌مطلب مجموعه‌ ابریقهای برنزی و آثار زیبای فلزی از نوع بخوردان و ظرفهای آبخوری‌ است‌ که‌ ‌بشکل حیوانات و پرندگان ساخته شده و بیشتر آنها در خراسان و همدان و ری‌ و سمرقند ‌بدست‌ آمده است‌.

جالب‌ترین‌ هنر فلز کاری‌ دوره‌ سلجوقی‌ ترصیع مس‌ قرمز رنگ‌ و دادن‌ نقره بر روی‌ ظروف‌‌برنزی و بعدا روی‌ برنج‌ بوده‌ است‌. هنر طلا کوبی‌ و نقره کوبی‌ مفرغ در سده هشتم و نهم ‌هجری به‌ درجه‌ کمال رسید و در این‌ دوره‌ آثاری‌ مانند قدح و سینی و تنگ و هاون‌ و قلمدان ‌و منقل و آینه و جعبه جواهر و شمعدان ساخته شده است‌.

کارهای مفرغی‌ عصر صفویه‌ از بهترین‌ کارهای جهان بشمار میرود. فولاد در دست‌ هنرمندان‌عصر صفوی مانند قلم نقاش مط‌یع و انعطاف پذیر و لط‌یف شده بود. نقش بر فولاد آنچنان ‌زیباست‌ که‌ با قلم نیز بهتر از آن نمیتوان ایجاد کرد. نمونه‌های این‌ ظروف‌ در موزه‌ ایران ‌باستان تهران موجود است‌.

از پسندیده ترین‌ نگاره‌های قلمزنان به‌ روی‌ ظرفهای مسی و برنجی در دوره‌ قاجار نقشهای غیر‌اسلیمی گلهای در هم‌ پیچیدهای است‌ که‌ حیوانات و پرندگان بسیاری‌ را در بر میگیرد و ‌برخی‌ از آنها همچون میمون و فیل بومی‌ ایران نیستند تصاویر پرندگان و حیوانات وجه‌ ‌مشخص اینگونه‌ ظرفهاست‌.

بیشتر فرآورده‌های فلزی که‌ ظرف یک‌ قرن اخیر در ایران ساخته شده از مس‌ هستند که‌‌بسیاری‌ از این‌ فرآورده‌ها برای مصرف روزانه‌ ساخته شدهاند و بدون‌ تزئین هستند و عنصر ‌اصلی زیبایی‌ آنها همان شکل آنهاست‌ ولی‌ آلات مسی که‌ ارزش‌ نمایشی بیشتر داشتهاند ‌معمولا مورد توجه‌ صنعگران و هنرمندانی‌ چون قلمزنی‌ و کنده کار و گاه نیز بر جسته کار ‌قرار گرفتهاند.

اصفهان همیشه از مراکز مهم صنعت قلمزنی‌ ایران بوده‌ و هست و در حال حاضر بیشترین‌‌تعداد کارگاههای صنایع‌ دستی اصفهان را کارگاههای قلمزنی‌ مس‌ و برنج‌ تشکیل میدهند و ‌تعداد شاغلین این‌ رشته نسبت به‌ سایر رشتهها زیادتر است‌.

دامنه هنر فلز کاری‌ در ایران بسیار وسیع است‌ از جمله می‌توان از هنر مشبک کاری‌ نام برد‌که وسایلی از قبیل فانوس، آباژورهای پرنقش و نگار مسی و برنجی، بخوردان، گلدان و ‌پوشش‌ بط‌ری را شامل‌ میشود.

مواد اولیه مورد مصرف سازندگان فرآورده‌های مس‌ و برنج‌ شامل‌: مس‌، برنج‌ و آلیاژ هایی‌‌از این‌ دو است‌.

ابزار کار صنعتگران این‌ رشته از دو دسته تشکیل میگردد یک‌ دسته ابزاری‌ که‌ در مرحله‌ساخت‌ محصولات مورد مصرف قرار میگیرد مانند دستگاه خم‌ کاری‌، موتور فرچه‌، کوره‌ برقی‌، ‌سندان، چکش، دسته دیگر ابزاری‌ که‌ در مرحله قلمزنی‌ مورد احتیاج است‌ مانند دستگاه قیر ‌آب کنی، پرگار انواع قلم آهنی، چکش و غیره.

نحوه تولید

شیوه کار قلمزنان چنین است‌ که‌ ابتدا داخل‌ ظرف ساخته شدهای را که‌ قرار است‌ قلمزنی‌ بر‌روی‌ آن انجام شود از قیر پر میکنند تا هم‌ ضربات چکش باعث‌ اعوجاج فلز نگردد و هم‌ ‌صدای ناشی‌ از کار کردن‌ با قلم و چکش کاهش‌ یابد. سپس صنعتگر با بهره گیری از پرگار و ‌الگوهایی‌ که‌ قبلا بر روی‌ کاغذ ترسیم گردیده نقش مورد نظ‌ر را بر روی‌ فلز منتقل نموده‌ و ‌پس از آن خط‌وط اصلی و مهم را قلم زده‌. و بعد از پایان قلمزنی‌ خط‌وط اصلی به‌ انجام ریزه ‌کاری‌ها و حک‌ خط‌وط ظریف‌تر میپردازد.

در پایان محصول ساخته شده را حرارت‌ داده‌ و قیر را از آن جدا نموده‌ و بوسیله روغن‌ جلا و‌روغن‌ کرچک‌ به‌ جلا دادن‌ آن می‌پردازند. طرحهای مورد استفاده‌ قلمزنان بیشتر ذهنی است‌ ‌و ندرتا طرحهایی‌ از کتب قدیمی یا مینیاتورهای ایرانی‌ مورد استفاده‌ شان قرار میگیرد.

بعضی از کارگاهها صرفا به‌ ساخت‌ محصولات مسی و برنجی مشغول هستند و در مقابل‌‌کارگاههای دیگری فقط کار قلمزنی‌ بر روی‌ این‌ فلزات را انجام میدهند و دسته سوم ‌کارگاههای هستند که‌ هر دو کار را انجام میدهند.

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٤٤ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

 


روش های ساخت :
کار با گل رس، هر ساختاری که داشته باشد، آسان است به شرطی که ماهیّت آن را بدانیم و رابطه ای درست بین خواص فیزیکی گل و شیء ساخته شده برقرار کنیم. در وهله اول کاری که می خواهیم انجام دهیم باید هدفمند، دارای توازن و هماهنگ با کاربرد آن باشد.
امّا روش های ساخت بنا به نیاز و در جهت بهتر اجرا شدن توسط هر فرد متفاوت است، گاهی سفالگر بر حسب نیاز از یک یا چند شیوه در ساخت حجم مورد نظر استفاده می کند.
روش های معمول که بیشتر مورداستفاده قرار می گیرند به شرح زیر است:
· روش انگشتی
روشی که فقط از دست برای شکل دادن به گل استفاده می شود. این روش یکی از ابتدایی ترین روش های ساخت به شمار می رود ، با این شیوه معمولاً ظروف کوچک و با سطح نا منظم را می توان ساخت.
· روش فتیله ای
از این روش برای ساخت اشیاء نامتقارن و غیر هندسی، همچنین برای ساخت تنورها و خمره های بزرگ استفاده می شود.
گل را به اندازه دلخواه برداشته روی سطح صاف به جلو و عقب می غلتانیم تا به شکل لوله ای در آید سعی کنید قطر لوله در تمام طول آن یکنواخت باشد این لوله ها را با فشار دست و خراش دادن سطح آنها به هم می چسبانیم و حجم مورد نظر را به وجود می آوریم .
· روش صفحه ای
در این روش گل را با استفاده از وردنه به صورت لایه ای به ضخامت mm8 تاcm1 درآورده سپس براساس الگوی از قبل تهیه شده قطعات را بریده و به هم می چسبانیم.
کاشی و موزاییک های نقش دار، رومیزی، لوحه های نقش برجسته دیواری و همچنین ظروف و اشکال با فرم هندسی با این روش ساخته می شوند.
· ساخت با چرخ
کار بر روی چرخ با هدف ساخت اشیاء مدور با ضخامت یکنواخت و ساخت با سرعت بالا و تعداد زیاد انجام می گیرد.
مراحل کار به ترتیب عبارتند از: در مرکز قرار دادن، هوا گیری، ساخت استوانه، بالا کشیدن، شکل دادن، تراش دادن یا پرداخت کردن.
· روش قالبی
در این روش از قالب های گچی یا چوبی و یا ظروف و اشیاء مختلف برای قالب و به منظور شکل دادن به گل استفاده می شود. در این روش از گل به صورت دوغابی و یا خمیری استفاده می شود.

خشک کردن:
مهمترین مرحله کار خشک کردن آن است زیرا اگر این کار به صورت یکنواخت وبه آرامی صورت نگیرد باعث ترک خوردن و تاب برداشتن می‌شود. در این مرحله گل مقدار زیادی از آب خود را از دست می‌دهد و منقبض می‌شود. انقباض گل در حین خشک شدن به غیر از مقدار آبی که به آن اضافه شده، به دانه بندی خود گل نیز بستگی دارد که هر چه ریزتر باشد گل نرم تر و چسبندگی آن بیشتر بوده و در نتیجه درصد انقباض نیز بیشتر خواهد بود.
در مراحل اولیه کلیه سطح کار را باید بوسیله نایلون پوشاند تا خشک شدن به آرامی انجام گیرد زیرا سریع خشک شدن قطعات بخصوص قطعات بزرگ موجب ترک خوردگی و تاب برداشتن آنها می‌شود.
در سطح‌هایی که از نظر ضخامت یکنواخت نیستند باید قسمت های نازک را بپوشانیم تا سرعت خشک شدن در تمام سطح کار هم زمان صورت گیرد.

پرداخت کردن:
این کار برای برطرف کردن هر گونه زواید و ناهمواری و ناهمگونی است که مهارت و دقّت سفالگر در این مرحله موجب تولید مطلوب می گردد.
از بین بردن ترک ها، اصلاح شکل ظروف و گوشه ها، نازک، سبک ویکنواخت کردن شئ قبل از پخت ازاهداف پرداخت کردن است.

پخت:
پس ازاینکه کارها کاملاً خشک شد و حالت استخوانی پیدا کرد، آن را داخل کوره می‌چینیم. باید دقّت کرد که بین اشیاء فضای کافی برای هدایت هوا وجود داشته باشد و به بدنه کوره نچسبیده باشند. عمل پخت باید یکنواخت انجام گیرد و حرارت کوره به آرامی بالا برده شود تا قطعه فرصت خشک شدن کامل را پیدا کند، در غیر این صورت باعث شکستن آن می‌شود.
برای کنترل دقیق دما از حرارت سنج های مخصوص این کار که بر روی کوره نصب می گردد استفاده می شود، امّا به طور سنتی زمان پخت را از روی رنگ درون کوره نیز تعیین می کنند، مثلاً زمانی که رنگ نارنجی متمایل به قرمز تمام محیط کوره را گرفته باشد نشان دهنده دمایی حدود cْ900 است که دمای مناسب برای پخت اغلب سفال ها محسوب می شود. دراین شرایط می توان کوره را خاموش کرد و مدتی(حدوداً یک روز) آن را به حال خود گذاشت تا به آرامی خنک شود.
اشیاء سفالین بدون لعاب معمولاَ در cْ850 و تقریباً به مدت 4 تا 6 ساعت پخته می‌شوند که این حرارت و مدت آن متغیر بوده و بستگی به نوع مواداولیه، ابعاد کوره و ضخامت بدنه‌های مورد نظر دارد، پخت اولیه اشیاء بدون لعاب را که در دمای کمتر از 900 درجه انجام می شود بیسکویت شدن می گویند.
هنگام پخت، واکنش های شیمیایی در بدنه‌های سفالی رخ می دهد که شرایط اولیه گل را تغییر می دهد و باعث استحکام و مقاومت بیشتر در برابر مواد شیمیایی مختلف، ضربه و رطوبت به علّت نزدیک شدن ذرات به هم می‌شود. در مراحل اولیه و در 200 درجه آبی که به گل افزوده شده کاملاً خشک می شود. اکسید شدن از تغییراتی است که در مراحل بعدی طی فرآیند پخت و با رسیدن به حرارت 900 درجه انجام می گیرد. مواد کربنی معمولاً در تمام گل ها وجود دارد و پختن باعث سوختن این ماده یا اکسید شدن آن می گردد.
اکسید شدن مستلزم وجود اکسیژن کافی در فضای کوره برای سوخت کامل است که درصورتی که دریچه های کوره باز باشد و مشعل ها با شعله ای بیرنگ بسوزند این محیط بوجود می آید، امّا اگر دریچه های کوره بسته باشند مشعل ها شعله ای زرد داشته و داخل کوره پر از دود است که در اصطلاح، محیط احیا یا دودزا در اتمسفر کوره ایجاد می شود. کربن آزادی که به این وسیله در کوره به وجود می آید، اکسیژن را از فضای داخل کوره گرفته و در نتیجه اکسیدهای فلزی را به اکسیدهای با درجه اکسیداسیون پایین تر احیا می کند. به عنوان مثال، اکسید مس سیاه ‍‍ Cuoکه لعاب های سبز می دهد به اکسید مس قرمزCu2o احیا می شود، یا اکسیدآهن قرمز Fe2o3به اکسیدآهن Feo احیا می شود که رنگ سبز کم رنگی را می سازد. عمل احیا بر روی بدنه های بدون لعاب نیز اثر کرده و رس های زرد را به رنگ خاکستری و رس قرمز را به سیاه تبدیل می کند.
با این که پخت در شرایط اکسیداسیون کیفیّت بهتری به بدنه های بدون لعاب داده ونیز لعاب های روشن وشفاف ایجاد می کند امّا در شرایط احیا نیز رنگ ها و بافت ها جلوه خاصی پیدا می کنند که سفالگران از این شیوه نیز در جهت خلق آثار زیبا بهره می گیرند.
برای پخت کارهای سفالی از انواع گوناگونی از کوره ها می توان استفاده کرد که بر حسب نوع سوخت مصرفی انواع کوره های برقی، کوره های گاز سوز، کوره های با سوخت چوب و با سوخت گازوئیل و مازوت وجود دارد.
کوره های برقی معمولاً به دلیل مصرف زیاد انرژی در ابعاد کوچک ساخته می شوند که این خود از معایب این کوره ها به شمار می رود. همچنین در این کوره ها به دلیل خنثی بودن اتمسفر کوره نمی توان شرایط احیا را ایجاد کرد. امّا سهولت کاربرد و دقّت بالای تنظیم حرارت و نیز توزیع یکنواخت حرارت در درون اتاقک کوره های الکتریکی از مزایای این نوع کوره هاست.
کوره های گازی پرکاربردترین نوع کوره ها هستند که به دلیل آسان وارزان بودن سوخت آن و کارایی بالای این نوع کوره ها در ایجاد شرایط مختلف پخت بهتر از انواع دیگر است

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٤٢ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

 

تزئین:
هرگونه فعّالیتی که برای آرایش ظروف سفالی قبل یا بعد از پخت انجام گیرد تزئین نامیده می شود.
برای تزئین روش های مختلفی وجود دارد، یکی از این روش ها رنگ آمیزی است. اگر رنگ از هر نوع و به صورت حساب شده به کار رود به زیبایی کار خواهد افزود.
خاک رس خود از نظر رنگ غنی می باشد. این رنگ ها کاملاً متنوع بوده و با نوع خاک و شدت پخت تغییر می کند که می توان از این خاصیت گل رس در تزئین آن بهره برد.
قدیمی ترین شکل تزئین به این شیوه، نقاشی با گِل های اُکسیدی به رنگ قهوه ای تیره و سیاه روی ظروف است. در این روش، از هزاره پنجم ق.م تا دوران اسلامی، نقوش طرح سبدها و حصیرها، طرح های خطی هندسی به شکل جناغی یا شطرنجی و یا موازی و متقاطع، سپس نقوش گیاهی، حیوانی و انسانی و در مراحل بعدی نقوش استیلیزه و سمبلیک و سپس طرح های هندسی تزئینی متداول بوده و در دوره های بعد با استفاده از لعاب های رنگی و نقش های اسلیمی و کتیبه های خط کوفی سیر تکامل خود را طی کرده است. هنر سفالگری پس از خلاقیت سفالگران در ایجاد شکل ها و ترکیبات زیبا مدیون ذوق و سلیقه و هنر نمایی آنان درزمینه تزئین رنگ و نقاشی است.
روش های متنوعی برای کاربرد رنگ در بدنه های سفالی وجود دارد. لعاب کاری روشی قدیمی برای دوام و استحکام، رطوبت ناپذیری و زیبایی بیشتر ظروف و دست ساخته های گلی است. اولین لعاب ساخته شده از خاک بدنه سفالی بوده است که بیشتر آسیاب شده و نرم تر است، گاهی از گلی که رنگی متفاوت با رنگ بدنه داشته برای این منظور استفاده می شده است. دوغاب تهیه شده را بر روی بدنه ای که هنوز خشک نشده می ریختند که پس از پخت سطح بدنه صاف تر می شد امروزه به این روش اسلیپ گفته می شود.
لعاب پوششی شفاف است که طی مراحل پخت روی قطعه سفالی تشکیل می شود، در واقع نوعی شیشه است. اکثر لعاب ها از سه جزء سازنده اصلی تشکیل یافته اند: سیلیس، آلومین و یک ماده ی کمک ذوب همراه با اکسیدهای فلزی که برای ایجاد رنگ اضافه می شود. برای این کار از اکسیدهای مختلف از قبیل کبالت(آبی)، مس(سبز)، آهن(قرمز،قهوه ای) و ... استفاده می شود.
لعاب را با آب رقیق کرده و روی بدنه بیسکویت شده می زنیم، رقیق بودن این مایع باید به اندازه ای باشد که بتوان آن را با قلم مو یا به صورت اسپری یا غوطه وری و یا ریختن روی بدنه به کار گرفت. همچنین ظرف قبل از لعاب زدن باید از گرد و غبار و مواد روغنی کاملاً پاک شود. مقدار جذب لعاب بستگی به غلظت لعاب، تخلخل بدنه و زمان قرار گرفتن بدنه در لعاب دارد.
لعاب ها ممکن است شفاف (ترانسپارانت) ویا پوشاننده (اُپک) باشند. لعاب می تواند مات یا براق باشد یا به صورت لایه ضخیم، ظریف و نازک، ترک دار و ... باشد.
پتینه کردن یکی دیگر از روش های رنگ آمیزی و تزئین در سطوح سفالی بی لعاب است که نیاز به پخت مجدد ندارد و تا حدودی با پوشش سطح سفال نقش محافظ را نیز دارد.
دراین روش مواد رنگی را می توان بعد از قرار دادن شئ در کوره و پخت آن یا حتی پس از لعاب زدن به کار برد. برای این کار از انواع واکس ها، رنگ های معدنی و اکسیدهای فلزی و یا رنگ های روغنی، انواع لاکها و پوشش دهنده های شفاف و اسیدها می توان استفاده کرد.
در روش صیقل دادن پس از ساخت، زمانی که بدنه تقریباً خشک شده باشد، برای پوشاندن خلل و فرج سطح آن را با ابزار سخت و صافی صیقل می دهند. اثر صیقل پس از انجام کار و بعد از پخت به صورت کم و بیش براق بر روی سطح ظرف باقی می ماند.
از شیوه های دیگر تزئین اِسگرافیتو یا خراش دادن است. با کندن طرح و یا زمینه اطراف آن، جلوه بیشتری به نقش داده می شود.
تزئینات افزوده یا برجسته: در این روش، قطعات کوچک گل را برحسب نیاز و نوع طرح، روی بدنه اضافه می کنند. گاهی این تزئینات شامل دسته های تزئینی، پایه ها و... است که به بدنه اضافه می شود.
روش قالبی و مُهری، قبل از خشک شدن قطعه نقش مورد نظر به صورت معکوس یا منفی روی قالب هایی حک شده و با ایجاد فشار برروی ظرف زده می شود.
تزئینات مشبک: این تزئینات روی ظروف ترسیم شده و در بخش هایی از آن بر حسب نیاز سفال را بریده و به صورت مشبک در می آورند.

ابزار کار:
برای ابزار کار از هر چیزی می توان استفاده کرد. از جمله ابزارهای دست ساز که بنا به نیاز، سفالگر خودآنها را تهیه می‌کند تا ابزارهای مجسمه سازی و وسایل آشپزخانه و چیزهای دیگر. ولی بعضی ابزارها مورد استفاده بیشتری دارند که لازم است تهیه شود، مثل قلم مو، سیم یا نخ نایلونی ضخیم و کاردک برای بریدن قطعات گل، وردنه برای پهن کردن گل، صفحه‌ی گچی برای گرفتن رطوبت اضافه گل، ابزارهای اثر گذار برای ایجاد بافت‌های مختلف روی کار (که برای این منظور از اشیاء متنوع و مختلف می‌توان استفاده کرد مانند دکمه، شاخه درختان،‌ پارچه‌هایی با بافت درشت و...) و نیز کیسه‌های پلاستیکی برای پوشاندن گل و جلوگیری از خشک شدن کار

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٤۱ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

 


خصوصیات خاک سفالگری
در ابتدا انسان به طور اتفاقی از خاک رس برای ساخت سفال استفاده کرد که احتمالاً این امر به دلیل وفور و سهولت دسترسی بدان بوده است ولی بعدها تجربه به وی آموخت که بهترین خاک برای سفالگری همین است.
خاک رس ماده اولیه سفال و قسمتی از پوسته جامد زمین است که بر اثر عمل تخریبی و متلاشی شدن صخره ها تشکیل و روی هم انباشته شده است. خاک رس همواره در طبیعت موجود بوده و بیش از مصرف آن در دسترس است.
طی دورانی طولانی، باران ها، یخبندان ها، طغیان رودخانه ها و سایر عوامل طبیعی موجب نرم و پودر شدن سنگ ها شدند و ذرات سیلیسی و آلومینی با سایر مواد آلی در روی کره زمین ترکیب شدند، خاک رس نتیجه این فرسایش است.
فرمول شیمیایی خاک رس در حالت پخته: 2H2o ، 2Sio2 ، Al2o3
این فرمول کلّی بسیاری از اکسیدهای فلزی و مواد آلی موجود در خاک رس را در بر نمی گیرد، تنوع محلی و اندازه های مختلف این مواد اضافی علّت وجود خاک های متفاوت در کره زمین است. یافتن خاک مناسب با خصوصیات مورد نظر برای ساخت از مهمترین مراحل کار است که سفالگر برحسب تجربه آن را به دست می آورد

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٤٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤

ص

پیشینه سفالگری درایران:
طبق مطالعات انجام شده آغاز کشاورزی و یکجانشینی در ایران به هزاره های ششم و هفتم پیش ازمیلاد برمی گردد.
تحقیقات باستان شناسی قدیمی ترین ظروف گلی حرارت دیده را به هشت هزار سال پ.م نسبت می دهد. این سفال ده هزار ساله را که نمونه آن در غاری واقع در مازندران نزدیک بهشهر به دست آمده است، می توان قدیمی ترین نمونه سفال دست ساز ابتدایی در ایران دانست. این سفال ضخیم، کم پخت، شکننده، خشن، بدون طرح ونقش و قهوه ای رنگ است و در آن مقدار زیادی علف خرد شده وکاه به عنوان ماده چسباننده به کار رفته است. این نوع ظروف سفالی جانشین ظروف سنگی صیقل یافته و نیز ساخته شده از چوب و پوست گردید. همچنین در کاوشهای حاشیه کویر در تپه سنگ چخماق شاهرود و در مراحل بعدی در لایه های عمیق تپه سیلک کاشان، تپه سراب نزدیک کرمانشاه، تپه گیان نهاوند و تپه حاجی فیروز در آذربایجان غربی نیز سفال دوران غار دیده شده است که غارنشینان در مراحل اولیه ی استقرار در دهکده های اولیه آنها را به این مکان ها آورده اند.
پس از این تجربه های نخستین پخت، در روستاهای دوره نوسنگی، سفالگران به تدریج اجاق پخت سفال را به بیرون از خانه و فضای باز منتقل کردند. این اجاق ها چاله های چهارگوشی بودندکه ظروف داخل آنها چیده شده و روی آن را با گرده های تاپاله و هیزم می پوشاندند و آتش می زدند. در نتیجه ظروف بدست آمده به این شیوه دارای پخت ناهمگون و ضایعات فراوان بود؛ با این وجود این ظروف را با نقوش ساده هندسی و دوغاب غلیظ گل می آراستند.
به تدریج ساختمان کوره ها بهبود پیدا کرده و اتاق پخت را از چاله آتش جدا کردند. بازهم با گذشت زمان و کامل تر شدن کوره ها، کوره هایی به صورت دو طبقه با مخزن سوخت مجزا و درجهت باد موافق که دارای سکوهای مشبک برای قرار دادن سفال ها بود به وجود آمدند که دارای منافذی برای خروج دود و جریان هوا بود. سقف گنبدی این کوره ها را پس از هر بار پخت خراب کرده و سفالینه ها را از آن خارج می کردند.
در اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد با استفاده از کوره های قابل کنترل توانسته بودند که سفال خاکستری-سیاه تولید کنند. این سفال تحت شرایط احیا و محیط دودزا تولید می شد و دارای دوام و استحکام بیشتری نسبت به سفال های رنگین گذشته بود.
به طور کلی پیشرفت سفالگری از ابتدا با کسب تجربه در ساخت کوره ها و کنترل و مهار آتش، ایجاد دمای پایدار و دستیابی به خاک رس مناسب صورت پذیرفت.
یکی از مهمترین کاربردهای سفال در ایران ساخت کاشی بوده است. کاشی عبارت است از خشت های نازک سفالی که پس از خام پخت شدن لعاب داده شده و مجدداً پخته می شود. اولین تزئینات کاشی لعابی در ابتدا به صورت آجرهایی با لعاب فیروزه ای که در میان ردیف های آجری کار می شد، به تزئین ساختمان راه یافت.
آثار بدست آمده از تمدن ایلامی سابقه ی طولانی استفاده از لعاب و آجرهای لعابدار در ایران و آشنایی ایشان با این شیوه ی تزئین را از آن زمان نشان می دهد.
در دوره هخامنشی آجرهای لعاب دار رنگین سبز، زرد و قهوه ای در آرایش کاخ ها مورد استفاده قرار می گرفت و در زمان حکومت ساسانیان کاربرد آن به صورت آجرهای لعاب دار و موزائیک ادامه یافت. دوره ساسانی زمان تجدید حیات صنعت سفالگری پس از دوره هخامنشی و پایه و اساس دوره درخشان هنرهای اسلامی از جمله سفالگری و لعاب سازی است، در کاشی های این دوره نقش هایی از حیوانات اسطوره ای از جمله طاووس و همچنین برگ نخل و نقوش تکراری و قرینه به تصویر کشیده شده است.
بعد از اسلام کاربرد کاشی بیش از قبل ادامه یافت. در اوایل سفالینه های لعاب دار و بدون لعاب قالب خورده و نقش افزوده دوره ساسانی مورد اعتنا قرار گرفت و سپس از تلفیق هنر دوره های قبل و همچنین تأثیرپذیری از هنر چین، یونان و عراق هنر اسلامی در تمام زمینه ها از جمله سفالگری شکل گرفت. در این دوره ساخت لعاب زرین فام و مینایی جلوه ای درخشان و متعالی یافت. بهبود کیفیت ساخته ها و تنوع و زیبایی لعاب ها در این زمان به دلیل توجه به کیمیاگری و شکوفایی علمی و هنری و همچنین آشنایی با فرهنگ های دیگر از جمله یونانی و عربی صورت پذیرفت.
رنگ هایی که بیشتر در این زمان در کاشی های ایرانی به کار رفته اند لاجوردی، فیروزه ای، سبز، زرد و ارغوانی است. کاشیکاری درجهت تزئین فضاهای معماری و متناسب با سطوحی که مورد استفاده قرار می گیرد به شیوه های مختلف کار شده است، که از مهمترین آنها کاشی بنایی، کاشی مینایی، هفت رنگ، کاشی زرین فام، کاشی معرق، لعاب پران و کاشی یک رنگ را می توان نام برد.

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:۳٥ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/٧/۱٤