فرش چیست؟
فرش کلمه ایست عربی به معنای بساط افکنده که می تواند هر گستردنی را شامل شود. لذا برای تفکیک نوع آن همیشه بعد از فرش پسوندی بر آن (مضاف) اضافه می گردد تا ویژگی و کاربری آن را آشکار نماید. به غیر از قالی تعداد دست بافته های این حرفه به بیش از ۵۰ نوع بالغ می گردد که اکثریت آن کاربری فرش را داشته و بقیه بصورت جهیز یک خانه (چادر) برای زندگی دارای کاربرد خاص و حائز اهمیت است. از نظر بعد اقتصادی و صادراتی قابل تعمق!
تفاوت از اینجا آشکار می شود که به هر گستردنی قالی نمی گویند ولی به هر گستردنی فرش می گویند. مانند مفرش ، گلیم ، جاجیم ، ورنی ، پلاز ، زیلی ، گبه ، خرک ، پشتی ، کلگی ، کناره ، ذرع و نیم ، قالیچه و میان قالی …
حتی میان قالی ، فرشی است که در وسط دو قالی پهن می شود که به آن میان قالی می گویند نه چیز دیگر. کلیه این نام ها بر اساس سبک معماری و چیدمان خانه های این دیار پدید آمده و ریشه در تاریخ زندگی این مردمان دارد و قالی نیز جزئی از آنها محسوب می شود. چه زیبا مولانا جلال الدین محمد بلخی در مثنوی مولوی در قرن ششم به درستی در یک بیت این دو واژه را تفکیک نموده بعد از چند صد سال که سنگ پژوهشگری و کارشناس بودن را بر سینه می زنیم نمی توانیم این دو اصل را از هم بدرستی تفکیک نماییم. او می گوید:

کای پدر آخر کجایت می برند تا تو را در زیر خاکی بفشرند
می برندت خانه تنگ و زحیر نی درو قالی و نی فرش و حصیر
استعمال این سه کلمه در ترتیب از عالی به پست بقدری زیبا و موشکافانه می باشد که عقل را در حیرت می اندازد. در بیتی که شاعر همیشه در قید قافیه می باشد مولانا ضمن حفظ صنعت شعری قیاس را بدرستی و در حد کمال به انجام رسانده است. در حالی که می دانیم حصیر بعنوان پدر جد فرش مقبول است. یا از نظر قیاس قالی عالیترین و پیچیده ترین شکل فرش با ساده ترین و ابتدایی ترین و ارزانترین آن مقایسه می شود.
در جلد چهارم فرهنگ آنندراج چنین آمده: قالی و قالین بکسر ثالث (ف) نوعی از فرش پشمین گران بها که در ولایت بافند و بر این قیاس به افضل الدین خاقانی اشاره دارد

جوله خردان بری ز اخلاص قالیبافان مجلس خاص
در اقالیم ترک نشین این دستبافته ها بقدری متنوع می باشد که حتی گاهی تعداد آن به ۶۰ نوع نیز می رسد. از آن سوی قسطنطنیه تا آسیای میانه و از فراسوی قفقاز تا آذربایجان می توان متنوع ترین بافته های بدون پرز را مشاهده کرد که برخی از آنها امروز نیز بطور مشترک رواج دارد و برخی منحصرا در همان منطقه بافته می شود. آذربایجان از نظر تکنیک و انواع بافت سر آمد و دایره المعارف سبک های بافت جهان بشمار می رود. چون از دشت مغان تا دامنه سبلان و از کلیبر تا اهر و گوراوان و از زنجان تا تبریز و خوی از هر نوع سبک و سیاق بافت و مکانیزمهای آن با پیچیده ترین فنون با سایز های متنوع (سوماک ، ورنی ، گلابتن ، مروارید بافت ، قاییغ و …) در این دیار بافته شده است. قالی چیست؟
قالی واژه ایست ترکی که در اقالیم ترک نشین با نامهای خالی ، هالی ، قالین و قالی … مورد استفاده قرار می گیرد. تعریف خاصی با مختصات ویژه هم برای قالی و هم برای پشتی نیز  وجود دارد.برای روشن شدن مطلب در این تعریف مختصات قالی با در نظر گرفتن معنی آن (سنگین ، کلفت ، ماندنی و …) به شرح زیر دسته بندی می شود.
۱ – اندازه : ابعاد قالی همواره در سایزهای بزرگتر قابل تعریف است مانند ۹ متری , ۱۲ متری و بیشتر که از ویژگیهای تبریز قالیهای سایز بزرگ است که در سایر نقاط آذربایجان بافته نمیشود.
۲- پرز دار بودن : فرشی را قالی می گویند که دارای پرزهای ثابت و محکم (غیر قابل کندن) باشد.
۳- بافت : پرزهای قالی فرایند خامه ای است که از “ایلمک” زدن بوجود آمده باشد.
(توضیح اینکه گره ترکی اصطلاحی است فاقد پشتوانه فنی که به غلط معادل ایلمک جایگزین شده است و باید بجای آن از خود واژه ایلمک استفاده شود)
۴- پود : در بافت قالی حتما پود مورد استفاده قرار می گیرد. (۱ ، ۲ یا چند پوده)
۵- مکانیزم بافت : نوع بافت همیشه یکی از مکانیزم های رایج بافت تبعیت می کند.
۶- شیرازه : شیرازه یکی از اجزای اجتناب ناپذیر قالی می باشد.
۷- جنس پرز : جنس پرز قالی از دو نوع مواد طبیعی پشم یا ابریشم می تواند باشد.
۸- ابزار بافت : ابزار بافت قالی نسبت به سایر دستبافته ها متنوع می باشد.
۹- رجشمار : درشتی یا ریز بافت بودن قالی در مقیاس رجشمار قابل تعریف است.
۱۰- پرداخت : برای جلوه دادن و زیبا کردن رویت قالی و هموار کردن سطح پرزها پرداخت قالی الزامیست.
با توجه به موارد فوق یکی از معیارهای سبک شناسی فرش اندازه یا همان سایز فرش است یعنی وقتی می خواهیم فرشی را از نظر محل بافت ارزیابی کنیم غیر از رنگ و طرح و بافت و … اندازه آن را نیز مورد ارزیابی قرار می دهیم. ... ایلمک ، قشو ، دفه و … را که واقعی ترین واژه در قالی بافی می باشند از معادل سازی غلط (گره ترکی ، شانه) اجتناب نماییم.

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ٢:٤٠ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/٦
تگ ها : فرش یا قالی