ترکمن ها پا به پای قالی بافی از روزگاران پیشین نمدهای رنگین نیز تهیه می گرده اند . بنا به روایت داستان های اسطوره ای که در میان نمدمالان ترکمن- ترک مشهور است می گویند :

پسرحضرت سلیمان که چوپان بود می خواست از پشم گوسفند برای ساخت پارچه استفاده کند ، پس از این که چندین بار در انجام این کار ناکام ماند ، دست از کوشش برداشت و ازروی ناامیدی به درگاه خداوند متعال استغاثه کرد ، پشم را با مشت محکم کوبید و اشک ریخت . اشک ها به درون الیاف پشم نفوذ کرد و بهم چسبید ، سپس متوجه شد که می تواند از خیساندن و مالیدن پشم ، پارچه ای تهیه کند . بدین ترتیب نخستین نمد«کئجه» پدید آمد . از این رو یاد فرزند حضرت سلیمان تاکنون به عنوان «رب النوع » نمد مالان ترکمن- ترک و شمال ایران بیاد مانده است .

ترکمن ها برای نمدمالی ، در آغاز روی زمین ، حصیری «قامیش » می گذارند وروی آن پشم را بادقت می گسترانند . برای پرداختن نقش و نگار با تجربه و ماهرترین زنان خبره را فرا می خوانند . سپس پشم را ترو آن را همراه با حصیرلوله می کنند . درنخستین مرحله مردان شرکت دارند. آنها در دو سوی حصیر لوله شده می ایستند و آن را می غلتانند . پشم تر که در درون حصیر است در اثر این کار فشرده شده وبه نمد نازکی تبدیل می شود . و مرحله دوم کار هنگامی آغاز می شود که زنان ، با دست خود نمد را روی حصیر می مالند .

نام های نقش و نگار نمد «کئجه » عبارتند از : « دیی گوز» یا «چشم شتری » ، «قیچ » یا «قوچ » یا «شاخ قوچ » که این نماد که اکنون به صورت «دفرمه» درآمده و توتم برخی از قبایل وتیره ها بوده و برای ترکمن ها و در قسمت عمده ای از آسیای میانه ، نشانه قدرت شناخته می شده است و البته نقش های دیگری هم در صنایع دستی ترکمن ها از حیوانات و پرندگان که در واقع توتم است دیده می شود . نقش شاخ قوچ نه فقط در بافتنی ها بلکه در سرستونهای چوبی و برای مکان ها اغلب شکل قوچی منقوش یا برافراشته مشاهده می شود « رجوع فرمایید به کتاب ترکمنهای ایران اثر نگارنده » ، و در اساطیر پارسی نیز نشانه های توتم گاو به چشم می خورد . مثلاً اجداد فریدون اغلب نام گاو نر برخود دارند . و هم­چنین نقش « ساری چیین – ساری اچیان یا « عقرب زرد» ، « تیرانا» یا « ماهی اوزن برون » که گونه ای ماهی است که خاویار دارد و..... در کانون نمد زمینه بنا برمعمول 2- 4 دایره ی لوزی شکل یکسانی است که در قبیله های گوناگون نام های مختلفی دارند که در دوسوی خود نقش و نگارها دارند و بنام « قوشما کئجه به معنی نمد است » ، نمدهای تهیه شده به فرم و شیوه استفاده تهیه می شود به عنوان مثال : زیرانداز ، نمدی که به دور آلاچیق می اندازند ، نمدی که برای پوشش زیرین و پوشش اسب مورد استفاده قرار می گیرد . نمدهایی که به دور آلاچیق می اندازند خود برسه نوع است :

«دورلیق » ، «اوزگ » و «سرفک» ، نمدخوب را از پشم بهاره گوسفند تهیه می کنند ، اندازه های نمد در میان ترکمن ها « امزگ » نامیده می شود که به تعداد نقوشی بستگی دارد . حاشیه ی نمد را «قرقره » می نامند . نمدهای ترکمنی چون قالی و قالیچه و پشتی و.... امروزه هم در ایران و در کشورهای هم جوار و اروپا از تقاضا زیادی برخوردارند .

ابریشم بافی

ابریشم بافی به همان سان که ترکمن های کرانه خزر و در اساس از تیره ی جعفر بای ، و بنا به شرایط جغرافیایی خود که به ماهیگیری ،دریا نوردی و سوداگری می پرداختند . و درمیان گوکلان دیرگاهی بود که ابریشم بافی گسترش داشت . این نکته را مولفان بسیاری یادآور شده اند گوکلان ها ، برای رنگ کردن حریر ، دراساس از رنگهای گیاهی بهره می گیرند . اما در سالهای اخیر رنگهای شیمیایی را نیز بکار می برند ، دوام رنگهای روشن و زیبایی نقش و نگارها ، از ویژگی های پارچه هایی است که گوکلان ها می بافند . این پارچه ها در روزگار باستان با دستگاههای بسیار ابتدایی بافته می شد . پارچه های نخی و ابریشمی که گوکلان ها می بافند در اساس برای مصرف خودشان است .

گل دوزی

درمیان قبایل ترکمن ، گل­دوزی با نقش های بسیار چشمگیر و پیچیده رواج دارد ، همه زنان طوایف ترکمن ، گل دوزی می کنند ، گرچه نقشها در حال حاضر ساده تر از گذشته است . حاشیه و دور یقه بعضی از روپوشها را نیز به شیوه ای ساده گل دوزی می کنند . اطراف یقه ، جلو سینه ، شکافهای پهلو و آستینها را نیز با گل­دوزی می آرایند .

زنان ترکمن فقط چند خط دورنگار می کشند و سپس نقشهای پیچیده را بدون الگو ، گل دوزی می کنند .  در گل دوزی لبه شلوار از نخ ابریشم به رنگهای قرمز ، آبی ، سبز، سفید و نارنجی استفاده می شود درگل دوزی قبا یا روپوش ، نقشهای مکرر هندسی ، رنگهای قرمز ، سیاه ، زرد و سفید به کار می برند . حدود 100 سال پیش روپوشهای ترکمن به روی ابریشم سیاه انجام می گردید و نگاره همه آنها زمینه را دربرمی گرفت . این نگاره ها معمولاً طرح مکرر کوکبی به روش خاص با برگ هایی بوده که همه زمینه را پوشانده است . جل اسب یا « آت کئجه » امروزه نیز با نخ پشمی گل دوزی می شود و دارای نگاره هایی به شکل خانه های شطرنجی و خورشید می باشد و حاشیه ی آن از نمد و پشم بافته می شود . بعضی از جل اسب ها از جنس نمد قهو ه ای و سفید و آراسته به نخهای سفید ، آبی ، نارنجی و سبز است .

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:٥٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩٠/۸/۱٩