هنر هخامنشی برمبنای هنرهای اقوام تابعه و سنن هنری پیشین آغاز و به هنری متمایز تبدیل شد، پیشرفت آن در دوران کوروش و داریوش به اوج می‌رسد و پس از آن در دوره خشایارشاو اردشیر ادامه پیدا می‌کند و با افول هخامنشیان به پایان می‌رسد۱هنر هخامنشی تجسمی از شیوه تفکر هخامنشی است زیرا که تلاش آنها برای برای سازماندهی یک امپراطوری عظیم و ایجاد ارزش‌های جهانی، این هنر را به هنری منسجم، ایستا، برنامه ریزی شده و دارای الگوهایی متعالی تبدیل کرده بود. شواهدی همچون لوح شوش داریوش نشان می‌دهد که این هنر در مراکز ساتراپ‌های ایران نیز مقلدانی داشته‌است، و برنامه ریزی هنری در مقیاس معماری را به نمایش می‌گذارداز سوی دیگر در آثار هنری این دوره کتیبه‌هایی مانند کتیبه‌های درگاه‌های سنگی و شال ستون‌های کاخ داریوش آپاداناو کتیبه‌های ظروف سیمین و زرین این عصر نیز نمایشگر این سازمان هنری منسجم هستند. همچنین یک بشقاب سیمین موجود در موزه رضاعباسی همراه دستوری که روی آن نوشته شده، بخوبی نحوه صدور فرمان تولید اشیاء هنری و مکان استفاده آن را در دربار هخامنشی دارد که نشان از سازمان هنری منسجم در این دوران را دارد

بدستور اردشیر بزرگ، شاه شاهان، شاه سرزمین‌ها، پسر خشایارشا، شاه بزرگ، پسر پادشاه داریوش هخامنشی، این بشقاب نقره برای کاخ شاهی ساخته شد

 

موسیقی در دوران هخامنشی

موسیقی مذهبی

بر اساس نوشته‌های هرودوت مورخ یونانی مغان هخامنشی بدون همراهی ساز با نای سرودهای مذهبی می‌خواندند و از این نظر، نه مثل سرود خوانان بابلی و آشوری بودند و نه تحت تاثیر اقوام سامی. موسیقی این سرودها صرفا موسیقی آوازی بود و نه موسیقی سازی مسئولیت اجرای سرودهای مذهبی با موبدان خوش آواز بوده و به قول استرابودانشمند یونانی این نغمه‌ها منحصر به مفاخر پهلوانی و مناجات با یزدان بوده‌است. هرودوت همچنین می‌نویسد:

ایرانیان برای قربانی در راه خداوند و مقدسات خود، کشتارگاه و آتشکده ندارند و بر قبور مردگان شراب نمی‌پاشند. در عوض یکی از پیشوایان مذهبی حاضر می‌شود و یکی از سرودهای مذهبی را می‌خواند.

 

موسیقی رزمی

در دوران هخامنشی موسیقی نوع دیگری هم موجود بوده‌است. یکی از انواع دیگر، موسیقی رزمی با جنگی بوده‌است.گزنوفون دیگر مورخ یونانی در کتاب سیروپیدیا می‌نویسد:

کورش کبیر به عادت دیرینه، در موقع حمله به ارتش آشور سرودی را آغاز کرد و سپاهیان او با صدای بلند آنرا خواندند و بعد از پایان سرود، آزادمردان با قدمهای مساوی و منظم به راه افتادند. کورش در وقت حمله به دشمن سرود جنگی را آغاز کرد و سپاهیان با او هماهنگ شدند."
کورش برای حرکت سپاه دستور داد سربازان با شنیدن صدای شیپور قدم بردارند و حرکت کنند، زیرا صدای شیپور علامت حرکت است.

این سروده‌ها برای بر انگیختن حس شجاعت و دلیری سربازان اجرا می‌شد و گزنوفون اضافه درجایی دیگر میگوید:

کورش از کشته شدن سربازان طبری و طالشی مغموم شد و برای مرگ سربازان مازندرانی و طالشی سرودی خواند و این همان سرودی است که در ادوار بعد در مراسم موسوم به 'مرگ سیاوش' خوانده می‌شد.

این مراسم هنوز هم در بین بسیاری از طوایف ایرانی وجود دارد و بنام سوگ سیاوشان یا سووشون معروف است. از دوران هخامنشی سازهایی باقیمانده‌است از آنجمله می‌تواند به کرنا، نی، شیپور، کوس (نوعی ساز ضربی)، درای و سنج اشاره کرد. در سال ۱۳۳۶ هجری شمسی در کاوشهای تخت جمشید در حول و حوش آرامگاه اردشیر سوم هخامنشی، یک شیپور فلزی به طول ۱۲۰ سانتی متر به دست آمد که شبیه کرنای است. قطر دهنه آن ۵۰ سانتیمتر و جزو سازهای جنگی محسوب می‌شود[[پرونده:|بندانگشتی|چپ|150px|]]

موسیقی مجلسی

موسیقی مجلسی یا همان بزمی از دیر باز در تمدن ایران وجود داشته‌است. آوازهای فراغت، سرودهای شادی و سرور، در جلسات بزم بکار می‌رفت و سازهای ویژه و شیوه اجرای خاص خود را داشت. گزنوفون و هرودوت هر دو از این نوع موسیقی نام برده‌اند و دیگر مورخ یونانی آتنه در این باره نوشته‌است که:

در جشن مهرگان که در حضور شاهنشاه هخامنشی برگزار می‌شد، نوازندگان و خوانندگان با اجرای برنامه‌هایی در مجلس شرکت می‌کردند و خوانندگان و نوازندگان در آن جشن‌ها سهم اساسی داشتند.

هرودوت از وجود تعداد زیادی موسیقیدان در عصر هخامنشی یاد می‌کند و می‌نویسد که آنها در دربار نیز زندگی می‌کردند و در روزهای جشن همچون مهرگان سده نوروز و دیگر مراسم ها به دربار خوانده می‌شدند و شادی و سرور برپا می‌کردند.

گزنوفون نیز می‌نویسد:

کورش برای کیاخسار تعدادی از موسیقیدانها را برگزید... اسکندر مقدونی از خزانه کورش ۳۲۰ فقره اسب و آلات موسیقی را بدست آورد...

همچنین در سفرنامه فیثاغورث نیز به مراسم تاجگذاری داریوش اشاره شده‌است:

حدود ۳۶۰ دختر خنیاگر (نوازنده یا خواننده) به آوزاخوانی و نوازندگی می‌پرداختند.
  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ٦:٥٢ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٧/٢۸