در این نکته شکی نیست که ایرانیان در همه آثار هنر و معماری قبل از اسلام خویش، نوعی هنر و معماری متکی بر تجربیات فنی بسیار والا و مستقل از هنر و معماری شیوه های بیگانه را دارا بوده اند و به وسیله آنها انواع ارزشهای فضایی را در دوران خود شکل داده اند. اما با همه این احوال معماران ایرانی و مسلمانان از زمان ورود اسلام به ایران در ایجاد فضاهای معمارانه با اسلوب ایرانی و با هدف الهی، دچار وقفه شده اند.
این وقفه، شامل مدت زمانی است که آنها به منظور آشنایی با خواست و هدفهای اسلام از فضاهای معماری صرف کرده اند، آثار این دوره فقط تقلیدی بود از سبک و شیوه ساخت معماری اسلامی مسلمانان عرب.
تقلید از مسجد مدینه
1- مسجد بصره (14ه.ق) با شیوه مسجد مدینه ساخته می شود: حیاط مرکزی و شیستانهای ستوندار اطراف آن، دو ردیف ستون به موازات دیوار قبله. نقشه کلی مربع شکل است و ابعاد آن با ابعاد مسجد نبوی اولیه، تقریباً یکی است. محدوده دیوار آن حصاری از توده های نی بود. (شکل 1-6)
مساجد عربی ایران
منظور از این عنوان، شناساندن آن دسته از مساجدی است که شیوه ساخت مساجد مسلمانان عرب را تقلید کرده اند. این مبحث مربوط به آن قسمت از مقالاتی می شود که استادان معظم این رشته تحت عنوان شیوه خراسانی در معماری ایرانی از آن نام می برند و معتقدند که اولین و مهمترین آثار مربوط به این شیوه- با خصوصیاتی که در زیر خواهد آمد-، اول بار در خطه خراسان نضج گرفته است، و منظور از خطه خراسان تمامی نواحی مشرق ایران یعنی کشور ترکمنستان، افغانستان، و... را شامل می شده است.
موارد زیر از خصوصیات این شیوه است:
1)سادگی و بی پیرایگی و دوری از هرگونه تزیین و زینت مادی و دنیوی.
2)پرهیز از ارتفاع در بنا.
3)استفاده از مصالح بوم آورد، یعنی مصالح مخصوص خود منطقه.
معماران ایرانی در اوایل از معماری اسلامی اعراب تقلید می کرده اند و در ساختن مسجد یک محوطه ای را با دیوار خشتی محصور کرده و سایبانی بر روی این محصوره به وسیله چوب و حصیر می ساختند. با تکمیل این طرح سقف مسطح حصیری باحمال های چوبی بر روی ستون های سنگی یا آجری و خشتی ساخته شده است.
مساجد زیادی را که به پیروی از سبک و شیوه عربی در قرنهای بعد ساخته شده اینک می توان مشخص کرد. تقلید از سبک عربی بیشتر در ارتباط با مسائل اقلیمی صورت گرفته است.
مسائل اقلیمی به دو بخش مصالح و مواد ساختمانی و آب و هوا تقسیم می شوند. در قسمت مصالح و مواد ساختمانی، مناطق کوهستانی که از حیث مصالح خاکی در مضیقه هستند نیز در ساختمانها از چوب و سنگ موجود در منطقه استفاده می کنند.
بارش برف و باران زیاد نیز باعث می شود تا نوع و شیوه معماری بخصوصی به کار گرفته شود تا ساختمان از گزند باران و برف حفظ شود. مخصوصاً در معماری مساجد که دهانه های بزرگ و فضای تالارها به پوشش نیاز داشت تقلید از شیوه عربی از نظر کاربری و اقتصادی صرفه بیشتری داشت مانند نمونه های زیر:
مسجد کوچه میرنطنز، از قرن 6 ه.ق
مسجد سراور گلپایگان، از قرن 9 ه.ق
مسجد حاجتگاه ابیانه

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱٢:٠۱ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱۱/٤