مساجد با طاق ضربی و هلالی (شبستان دار)
با تکمیل طرح سقف حصیری و چوبی بر روی ستونهای سنگی یا آجری یا خشتی در سقف طاقهای ضربی از آجر استفاده شد. بدین ترتیب شیستان یا چهلستون با ردیف پوشش ضربی متداول شد.
اصول کار طاق ضربی یا هلالی را که از نیم بیضی معروف به ناری تشکیل می شود، بعداً توضیح خواهیم داد.
مسجد جامع فهرج یزد (نیمه اول قرن اول هجری قمری)
ساختمان این مسجد که در زمان سعیدبن عثمان در قرن اول ساخته شده اکنون به همان صورت قبلی خود باقی است. یعنی بر اساس شیوه مسجد مدینه. حیاط مستطیل مرکزی؛ در جبهه جنوبی طرف قبله و شبستان ستوندار با دو ردیف ستون موازی دیوار قبله و 4 ردیف ستون عمقی عمود بر دیوار قبله، که دارای 3 ناو است. ناو وسطی ناو اصلی است که در انتها محراب مسجد را در میان خود می گیرد. ارتفاع این ناو نیز از ناوهای طرفین بزرگتر است. (شکل 1)
در جهات شمال و شرق و غرب حیاط رواقهایی با یک ردیف ستون وجود دارد. یک مناره نیز در بیرون دیوارهای غربی قرار گرفته است که از داخل یک پلکان مارپیچ موذن را به نوک مناره می رساند. این مناره شاید در قرون چهارم و پنجم هجری ساخته شده باشد.
ورودی اصلی مسجد فعلاً در کنار مناره قرار گرفته ولی چندان کهن نیست و گمان می رود که همزمان با الحاق مناره احداث شده است. این ورودی مستقیماً به شبستان باز می شود.
مسجد فهرج کاملاً از خشت خام ساخته شده است، اما خشتی که در قسمت ساخت مسجد ساخته و استفاده شده بسیار بزرگتر از خشت استفاده شده در مناره می باشد. ارتفاع دیوارها نیز کمی بلندتر از قد آدمی است.
مسجد شوش (اواخر قرن اول هجری)
بر اساس شیوه عربی ساخته شده است. درای حیاط مرکزی با دو ردیف رواق در هر یک از اضلاع جبهه های شرقی و شمالی و غربی. شبستان جنوبی در سمت قبله دارای 36 ستون مدور، دارای سه ردیف ستون موازی دیوار قبله و 9 ردیف ستون عمود بر دیوار قبله است. رواقها در جهات شرقی و غربی در دنباله ردیف های کناری است. بدین ترتیب در ضلع جنوبی صحن یا حیاط مسجد 6 ناو دارد که بر دیوار قبله عمودند. ابعاد داخلی حصار خارجی 55×44 متر و دارای جرزهای تقویتی در خارج می باشد.
جرزهای اضلاع و گوشه ها، بجز گوشه شمال شرقی که مناره در آن جا واقع شده، چهار گوشه است. مدخل منحصر بفرد، بر ضلع شمال و در سمت راست محور بنا واقع گردیده است. در مورد تک مناره ای که در گوشه شمال شرقی قرار داشته و فعلاً فقط پایه آن باقی است، باید گفت که استوانه ای و دارای پلکان مارپیچ بوده است. این مناره چون مقدم بر مسجد تاریخانه بوده اولین مناره از نوع خود می باشد.
ارتفاع ستونها 4 تا 5 متر در بالای قوسها و گنبدها قرار می گیرد. شکل 2
مسجد تاریخانه دامغان (اواسط قرن 2 ه.ق)
تاری یعنی خدا و تاریخانه یعنی مسجد. این مسجد بر اساس شیوه عربی مسجد مدینه ساخته شده است. حیاط مرکزی مربع شکل و بدون حوض است و در جبهه های شمالی و شرقی دارای رواقهای سرپوشیده با یک ردیف ستون است.
در جبهه جنوبی صحن شبستان (تالار ستوندار) نیز با سه ردیف ستون موازی دیوار قبله و شش ردیف ستون عمود بر این دیوار، جمعاً 18 ستون وجود دارد.
یه طور کلی هفت ناو عمود بر دیوار قبله دارد که دو نار کناری در دنباله خود رواقهای طرفین حیاط را نیز شامل می شود. ناو وسطی عریض و مرتفع است و در انتهای آن محراب و منبر قرار دارد. قطر ستونهای شبستان 60/1 متر می باشد ولی قطر سرستونها برای گذاشتن قوسها کمتر است. سقف ناوهای عمود بر حیاط «گهواره ای» نام دارد. قوس سقف رواقهای اطراف حیاط بیضوی و کمی شکسته است. جمعاً هشت ورودی داشته است، سه ورودی از ضلع غربی و پنج ورودی از ضلع شمالی. مناره بنای اصلی از خشت، با پایه چهارگوش ساخته شده بود که اکنون فقط پایه آن موجود است. مناره فعلی این مسجد که 25 متر ارتفاع دارد مربوط به دوره سلجوقی و از بناهای «بختیاربن محمد» است. مناره سلجوقی مسجد جامع سمنان نیز به دستور بختیاربن محمد ساخته شده است.
قوسهای تاریخانه، مرحله ای است بینابین تحول قوس بیضوی ساسانی به قوس جناغی اسلامی. شکل 3 و4
مسجد جامع نائین
(اواخر قرن 3 و اوایل قرن چهارم)
سبک ساختمان این مسجد بر اساس شیوه مسجد مدینه است. حیاط مرکزی آن مستطیل است. در سه طرف شرقی، جنوبی، و غربی شبستانها و در قسمت شمالی نیز رواقها در یک ردیف قرار دارند.
شبستان جنوبی که به صحن مرتبط است نیز شش ستون دارد. از میان ستونهای شش گانه پنج ناو عمود بر دیوار قبله پیش می رود. ناو وسطی که عریض تر و مرتفع تر از ناوهای طرفین است محراب و منبر را در میان می گیرد.
تنوع پایه ستون ها نشان دهنده تعمیراتی است که در این بنا صورت گرفته و اینکه این بنا یک باره ساخته نشده است. با بررسی نقشه ساختمان متوجه می شویم که 4 ردیف ستون عمودی نزدیک محراب و قوسها، همچنین قسمتی از نمای روی حیاط جزء آثاری است که از ساختمان اولیه مسجد بر جای مانده. سقف ناوهای شیستانها گهواره ای است و قوسهای مسجد نوک تیز و واسطه ای بین قوسهای بیضوی ساسانی و جناغی اسلامی است. ستونهای محراب مسجد کور است و فقط یک عنصر نمایی است مناره مسجد جزو بنای اصلی نیست و به احتمال قوی مربوط به قرن ششم هجری است.
از ملحقات دیگر مسجد، شبستان زمستانی در جبهه غربی و سردابه زیر شبستان اصلی است که از طریق انعکاس نور در سنگهای مرمری کف شبستان نورگیری می کند. از وجود پاشیری که از داخل صحن به وسیله پلکانی به آن دسترسی پیدا می کرده اند نیز به منظور وضوخانه استفاده می شده است.
  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱٢:٠٢ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱۱/٤