در دوران اسلامی انواع مختلف این عنصر تزئینی، بخصوص در بناها، به فراوانی استعمال شده است:
الف- شیارهای دنده ای (خیاری)- این نوع شیارها همان طور که از نام آن بر می آید، از قرار دادن سطوح محدب دنده شکل و یا نیم استوانه در کنار هم، یا با فاصله کم، به وجود می آید. سطح شیئی یا اثری که به این ترتیب مزین می شود دارای برجستگیهای و فرورفتگیهایی است که به علت وجود برجستگیها، سطح دارای شیار دنده ای یا «خیاری» نامیده شده است و شاید بهتر باشد بگوییم: سطح دارای شیار، در بین دنده ها یا خیارها.
اولین نمونه ای که از این نوع ارائه می گردد در رباط ملک است. در دیوار این رباط، نیم استوانه های آجری، به فاصله نسبتاً کم متوالیاً قرار داده شده و یک سطح شیاردار جالب توجه القاء گردیده است.
نمونه دوم، برج رادگان شرقی، واقع در شمال جاده مشهد- قوچان است. بدنه این برج با نیم استوانه های آجری، که خود مزین به نقوش لوزی زیبا است، شیاردار شده است. این نیم استوانه در کنار هم قرار داده شده و بدنه آن با شیارهای دنده ای جلوه گر گردیده است. همچنین بهترین نمونه ذکر شده را می توان در بدنه برج مقبره علی آباد کاشمر ملاحظه کرد. شکل 12
نمونه سوم، گنبد مقبره امیر تیمور در سمرقند است. خارج گنبد این مقبره با برجستگیهای آجری، که هر یک مشتمل بر تزیینات دیگری است مزین گشته و یک سطح محدب شیاردار بسیار زیبا و عظیم به وجود آمده است. شیارهای گنبد در بین استوانه های خمیده از روی مقرنسهای بالای ساقه کنبد، شروع و به قله آن ختم می گردد. نظیر این گنبد بعدها در مسجد شهر لنینگراد در روسیه ایجاد گردیده است.
نمونه چهارم، مسجد گوهر شاد مشهد است. تزیینات خارج پوشش ایوان بزرگ این مسجد صرفنظر از مقرنسهای پایه آن، از دو قسمت تشکیل گردیده است:
اول، قسمت مسطح که با آجرهای لعابدار آبی پوشیده شده است.
دوم، قسمت برآمده که از نیم استوانه های خمیده ساخته شده و مانند این است که به سطح قسمت مسطح چسبیده است.
مجموع سطوح و نیم استوانه های مزبور یک سطح شیاردار دنده ای جالب توجه را القاء می کند. تفاوت شیارهای این بنا با مقبره امیر تیمور، در فاصله بین نیم استوانه ها است، به این معنی که در گنبد مقبره امیر تیمور نیم استوانه ها در کنار هم، و در مسجد گوهرشاد به فاصله طول دو آجر لعابدار قرار دارند.
نمونه پنجم، مقبره گوهرشاد هرات است. شیارهای این گنبد در بین نیم استوانه های خمیده مزین به لوزیهای تزیینی واقع گردیده است. مجموع نیم استوانه ها در روی یک باند مقرنس کمربندی زیبا قرار دارد و مشابه فتیله استوانه های تزئینی گنبد مدرسه شیرزاد سمرقند می باشد. شکل 13
یکی از اشیای منقول دوران اسلامی که با شیار دنده ای مزین شده، در کاوشهای نیشابور به دست آمده است. این ظرف در بالا دارای خطوط کوفی و در پایین دارای نقوش گیاهی است و بین این دو قسمت با شیارهای دنده ای تزیین شده است. شیئی دیگری که دارای شیار دنده ای است، یک تنگ مفرغی منسوب به قرن ششم و هفتم هجری است. در سطح خارجی این تنگ بدواً شیارهای دنده ای تعبیه و سپس هنر کنده کاری و ترصیع اجراء شده است.
ب- شیارهای غیر دنده ای (قاشقی)- این گونه شیارها مقعر و شبیه قاشق است. روشن ترین این نوع شیار را در ستونهای چوبی تالار چهل ستون اصفهان می بینیم. این ستونها که پایه بعضی از آنها را شیران نیم خیز و بالای آنها را مقرنسهای زیبا زینت می دهند، مانند ستونهای تخت جمشید، با شیار قاشقی مزین شده است.
در دوره قاجار نیز این نوع شیار به کار رفته و می توانیم آن را در ستونهای کاخ سلطنت آباد ملاحظه کنیم. شیار قاشقی در پایه های سنگی سمت جنوب مسجد سپهسالار تهران مربوط به اواخر آن دوره نیز به طرز زیبایی در جوار تزیینات دیگر به چشم می خورد. شکل 14
ج- شیارهای با زاویه : در این نوع، شیار دارای زاویه یا عبارت از یک فرجه به صورت کتاب باز است. در این صورت شیار دارای دو سطح اریب طرفین و زاویه بین آنها خواهد بود. گاهی نیز بین دو سطح طرفین سطح سومی درته شیار دیده می شود و در واقع شیار عبارت از سه سطح و دو زاویه می باشد. شیارهای با زاویه در معماری اسلامی ایران نسبتاً زیاد و متنوع است.
هر شیار دارای سه سطح و دو زاویه است: یک سطح اریب (وجه منشور مثلث القاعده). یک سطح مستوی در ته شیار. یک سطح محدب (قسمتی از سطح جانبی نیم استوانه). یک زاویه بین سطح اریب و سطح مستوی. یک شبه زاویه بین سطح محدب و سطح مستوی.
د- شیارهای شعاعی: این نوع شیار نسبت به انواع دیگر کم است و بیشتر در تزیین گچی یا آجری سقف های مدور و یا نیم مدور، به شکل شمسه یا نیم شمسه دیده می شود. این تزیین به طوری که در دوره باستان ایران دیدیم، برای ظروف مدور فلزی و نظایر آن نیز مناسب است.

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱٢:٠٥ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱۱/٤