پیچ تزئینی در معماری اسلامی
پیچ، معانی و اشکال مختلف دارد ولی نظر ما در اینجا معرفی پیچی است که شکل فنر استوانه ای (فتیله پیچ) دارد.
این پیچ تزئینی در نبش قوس ایوانها و محرابها و یا نبش خارجی دیوارهای طرفین ایوانها و یا نبش قوسهای داخلی تالارهای مربع بناهای اسلامی به کار رفته است و مس تواند شکل باروش عناصر طبیعی، گیاهی، حیوانی، و یا انسانی باشد. ما این موضوع را به شرح زیر مورد بررسی قرار می دهیم:
تعریف پیچ تزئینی
هر خط غیر مستقیم در واقع پیچ است و می توان آن را از حرکت و پیچش گیاهان و مار و گردبار و گرداب ادراک نمود. پیچ گاهی با مترادف خود ترکیب و کلماتی چون «پیچ و خم»، «درپیچ و تاب» و غیره می سازد.....................................................................  پیچ تزئینی در بعضی از اشیاء ماقبل اسلام
از هزاران سال قبل در نقاط مختلف دنیا، پیچ به عنوان یک موضوع تزیینی قوی استعمال شده است و این استعمال مداوم دلیل توجه بشر به این فرم خط، یعنی خط پیچی بوده و می باشد.
پیچ گاهی زینتی است که بر سطحی لغزیده است. این خط سرشار از پیچ و خم و قوس و هلال است و در وجود تأثیر شگرفی دارد. این خط دارای جنبش و بهتر از خطوط دیگر هدف را که جنبش و حرکت است تأمین می کند. خطوط عمودی به طور یکنواخت و سریع نظر را به بالا می کشاند و خطوط افقی آرامش بخش است و به همین علت است که در مساجد خطوط عمودی چون مناره و در بیمارستانها خطوط افقی و سقفهای مسطح به کار می برند. در حالیکه انحناها نرم و مطبوع و حد واسط بین دو نوع خط قبلی می باشد. خطوط منحنی واجد شرایط هردو خط افقی و عمودی است یعنی هم نرم است و هم نظر را به بالا می کشاند و در مسیر دید نیز مرتباً متنوع است دیده در روی آن می لغزد و صعود می کند ولی حتی در یک سانتی متر یکنواخت نیست و بدون شک می توان گفت که مناسب ترین خطوط منحنی پیچ مورد بحث ما است. آنچه مسلم است همین خصوصیات و اثر احساس خطوط منحنی است که به صورت پیچ در تزیین اشیاء مختلف تجلی نموده است.
تحول و اشاعه پیچ تزئینی در معماری
پیچ فنری که از قدیم الایام در ایران و سایر ممالک به عنوان موضوع تزیینی اشیاء مختلف، انتخاب شده، می توانست از مدلها و منشاهای مختلف تقلید شده باشد. ولی استعمال آن در معماری به احتمال قوی برای اولین بار در معماری و حجاری دوره هخامنشی به کار رفته است. در سر ستونهای تخت جمشید و شوش این نوع تزیین را که به طور افقی به کار گرفته شده، می توانیم ببینیم. این پیچ به طور عمودی نیز در نقش رستم، یعنی در پایه های تخت داریوش کبیر که نمایندگان ملل آن را بر دوش گرفته اند، به کار رفته است. در سال 113 میلادی این پیچ را در خدمت معماری روم می بینیم به این معنی که در ستون تراژن شهر روم بازینت پیچی ملایمی یک باند دویست متری از پایه تا زیر قله تعبیه و در روی آن صحنه های مختلف حجاری شده است.
بدنیست یادآور شویم که از صدها سال قبل سرستونهای پیچدار در یونان و روم و ایران از سنگ تراشیده اند ولی پیچ آنها حلزونی بوده و با پیچ فنری تفاوت دارد. به هر حال پیچ تزئینی در ایران به تحول خود ادامه می دهد و در دوره صفوی به اوج زیبایی و کثرت استعمال و تنوع خود می رسد. در این دوره پیچهای دوقلو رواج پیدا می کند و در عهد کریم خان زند و دوره قاجار در روی ستونهای مستقل جلوه گر می شود.
اما راجع به منشأ پیچ در آثار تاریخی اسلامی، نظر ما این است که این پیچ منشاء گیاهی دارد زیرا از آغاز تمدن کشاورزی انسان برای مسکن خود از گیاهان استفاده می کرده و هیچ وقت رابطه خود را با این عنصر ساختمانی قطع نکرده است. گنبد دوپوش تزیینی

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱٢:٠٦ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱۱/٤