آثار موجود کهن ایران نشان می دهد که هنرمندان ما از قرن سوم هجری به تزیین مساجد و خصوصاً محراب آن توجه کرده اند و یک نمونه از آن مسجد عتیق یا مسجد جامع شیراز است که بر اثر زلزله و علتهای دیگر چندین بار ویران و تجدید ساختمان شده است. این موضوع تعیین و تشخیص شکل اصلی بنا را کمی دشوار می کند ولی از آثار مختصری که در قسمت جنوبی آن باقی مانده، می توان نکته هایی از نخستین بنا پیدا کرد. گچبری عمیقی در قسمت زیر طاق محراب این مسجد به چشم می خورد که با طرح گل آراسته شده است. و از نظر آنکه پیرایه زیادی در آن نقشها مشاهده نمی شود، زیبایی خاصی یافته است. محراب مسجد جامع نایین را هم با گچبری تزیین کرده اند و در نقش آن از کثیرالاضلاعهای هشت ضلعی و اشکال هندسی ساده و گلهای مختلف استفاده شده است. ریزه کاری زیاد در گچبری آن وجود ندارد ولی نقشها از زیبایی بی بهره نیستند. چون این گچبری عمیق کنده شده و از ظرافت عاری است، چنین تصور می شود که محراب به دوره هایی که هنر گچبری اولین قدمهای خود را برمی داشت، متعلق باشد. درست است که محراب مسجد جامع نایین و شیراز از بعضی جهات شباهت زیادی با هم دارند ولی به نظر می رسد که مسجد شیراز قدیمی تر از مسجد نایین باشد.
در نیریز (مشرق شیراز) مسجدی وجود دارد که دارای محرابی است. این محراب بعداً اضافه شده و از نظر سادگی در طرح و زیبایی نقش حائز اهمیت است.
زیباترین و پیچیده ترین گچبریها در زمان سلجوقیان انجام گرفته است. در این عصر با کتیبه ها اطراف محراب را می پوشاندند. قسمت بالا و اطراف طاق نوک تیز طاقچه ای را، حاشیه ای احاطه کرده بود و معمولاً در بخش بالا نیز حاشیه زیباتری را با نقشهای درشت گچبری می کردند. اطرارف طاق مرکزی حاشیه مستطیلی منقوش می شد و طرحها عبارت بودند از تقوش اسلیمی، نقش موموتاک و برگهایی که سوراخ شده و شکل لانه زنبور بخود گرفته بود. از محرابهای کهن سلجوقی، محراب مدرسه خرگرد را باید نام ببریم و همین طور محراب مسجد ملک کرمان و محراب مشهور امامزاده کرار.
کتیبه این محراب له خط نسخ نوشته شده و نخستین نمونه خط نسخ است که در تزیینات محراب دیده می شود زیرا قبلا در کتیبه ها خط کوفی- تقریباً بدون استثنا- به کار می رفته است.
محراب دیگر که از آجر ساخته شده و گچبری شده، در برسیان است و محراب زواره نزدیک اردستان. در مسجد جامع اردستان سه محراب وجود دارد که از لحاظ زیبایی در تزیین یکی از دیگری بهتر است. در اینجا چند نوع نقش تزیینی اسلیمی با یکدیگر ترکیب شده اند و یکی به روی دیگری قرار گرفته و زمینه از اسلیمی برجسته پوشیده شده است.
محراب گنبد علویان همدان نیز در زمان سلجوقیان بنا شده است. «پروفسور پوپ» درباره آن می گوید: «از نظر استادی و مهارت در اجرای طرحها و زیبایی در جزییات نقش، این گچبری از شاهکارهای نوه خود محسوب می شود.»
می توان گفت که نقش گچبری این مقبره با عالی ترین نقشه قالی برابری می کند. حاشیه مزین خط کوفی دور طاقی که محراب در آن قرار دارد نیز خالی از لطف و ظرافت نیست. نظیر این کتیبه عالی در بیشتر مساجد اسلامی دیده شده که محض نمونه، باید به حاشیه کوفی مدرسه حیدریه قزوین اشاره کرد که از شاهکارهای گچبری کتیبه کوفی می باشد.
از زمان سلجوقیان در دماوند مسجدی به یادگار مانده که گچبری محراب این مسجد بسیار قابل توجه است. در عهد مغول هم برای تزیین محراب از گچبری استفاده شده و محراب مسجد جامع رضائیه، از بهترین آثار این دوره است. بلندی این محراب 7 متر و 82 سانتی متر و عرض آن 5 متر و 48 سانتیمتر است. گچبری زیبای آن شبیه توری است. چند کتیبه جالب توجه در میان طرحهای گچی کنده شده است، بین ستونهای طرفین این محراب این جمله نوشته شده: «عمل عبدالمؤمن بن شرفشاه النقاش تبریزی فی شهر ربیع الاخر سنه ست و سبعین وست ماه». ترجمه: کار عبدالمومن پسر شرفشاه نقاش تبریزی مورخ ربیع الاخر سنه 679 هجری.
دو محراب با تزیین گچبری در بسطام باقی مانده، یکی از آنها محراب مرقد بایزید است که سطح داخلی آن نقش هندسی دارد. دو کتیبه به خط نسخ بالای آن است و دور محراب کتیبه های خط کوفی سطح بزرگی را پوشانده است.
در مسجد جامع مرند محرابی دیگر با تزیین گچبری موجود است که از نظر ساختمان در صف محرابهای خوب قرار نمی گیرد و کتیبه ای روی آن است که آن را به زمان سلطنت ابوسعید نسبت می دهد.
مسجد ورامین هم در زمان سلطنت ابوسعید بنا شده است. در فضای زیر گنبد این مسجد محرابی که گچبری تزیینی اش فضای بسیار زیادی را اشغال کرده است، این محراب در زمان شاهرخ و به هنگام تعمیر ساخته شده و کاملاً تمام نشده است.
در مسجد جامع ساوه، در محوطه زیر گنبد محراب، گچبری قشنگی است که با رنگهای مختلف نقاشی شده است. این گچبری را ابتدا با ماده ای سفید رنگ پوشانده اند تازمینه را برای نقاشی مناسب کنند. محراب دیگر در مسجد میدان ساوه است که گچبری شده است. محراب مسجد میدان ساوه به ظرافت و بزرگی محراب مسجد جامع نیست، ولی چهار قسم کتیبه کوفی و نسخ روی آن تزیین و نقش کرده اند که محض همین کتیبه ها محراب معروفی شده است.

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱٢:٠٩ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱۱/٤