محراب در مسجد مکانی است برای پیشوای مذهبی، هنگامی که نماز را به صورت جماعت می گزارد. محراب معمولاً در ضلع جنوبی دیوار مساجد، رو به قبله نمازگزاران بنا می شود، گاهی از سطح صحن مسجد گودتر و گاهی در قسمتی از دیوار فرو رفته است. همان گونه که به آراستن گنبدها و مناره ها و پوشش دیوار داخلی و خارجی مساجد در ایران پرداخته اند و کوشش می کرده اند که کمال ذوق و هنر را در آراستن آنها به کار برند، هنرمندان ایرانی محراب را هم عرصه هنرنمایی خود قرار داده تا قبله نمازگزاران خالی از لطایف هنری نماند و عابد را در خلوص و صفای عبادتش یاری دهد. به موازات تحولاتی که در هنر تزیینی ایران بعد از اسلام رخ داد محرابها هم از گوناگونی کم نظیری برخوردار شدند، چنانکه کمال هنر گچبری و کاشی کاری در آراستن محرابها نمایان شده است.
این عنصر معماری در مسجد جهت قبله را معین می کند و معمولاً به صورت طاق نما و نصف استوانه و یا نصف منشور است که سقف آن را یک نیم گنبد تشکیل می دهد ولی تاریخ استعمال آن - همانطور که گفته شد- مشخص نیست و جای آن را در مسجد ابتدایی مدینه نیز معین نکرده اند. استفاده از این طاق نما یا نیم حجم که نقطه مورد توجه مسجد است و معمولاً منبر در کنار آن قرار دارد، در بعضی از کشورها و بعضی مذاهب قبل از اسلام نیز معمول بوده است. در میان مجموعه بناهای مراکز شهرهای رومی، از جمله رم، تالار مستطیل و ستون داری به نام «بازیلیک» ساخته و به عنوان تالار محاکمات از آن استفاده می شده است. در دو انتهای این تالار، معمولاً دو فضای نیم مدور به نام «آبسید» وجود داشته و احتمالاً محل جلوس هیئت قضایی بوده است. در مسیحیت از بازیلیک رومی برای کلیسا استفاده شد و با تغییر مدخل و جهت، یکی از آبسیدها به عنوان محراب انتخاب گردید.
منبر
منبر محل جلوس وعاظ برای بیان مسائل مذهبی است، ولی این عنصر که در فرهنگ نظام از آن به نام تختی که دارای یک پله یا بیشتر باشد و بر آن خطیب و واعظ و ذاکر می نشیند یاد شده است، نوعی صندلی است و صندلی از قدیم الایام در ایران، مصر، بین النهرین و سایر کشورهای خاورمیانه معمول بوده است. می گویند پیغمبر اسلام (ص) در سال هفتم هجری منبر خود را ساخت و این منبر دارای دو پله بود و بعدها به تدریج منبرها به صورت چند پله درآمد. شکل 22
هنر کاشی پزی و کاشی کاری در تزیین
هنگامی که در کاشان طریقه حرارت دادن قطعات بزرگ سفال را آموختند، محرابها را با سفال لعابی پوشاندند. از مشهورترین محرابهای کاشی کاری، سه محراب در مرقد حضرت امام رضا در مشهد می باشد که عمل محمدبن ابی طاهر است (این شخص از خانواده های کاشانی بود که راز سفالسازی در آن خانواده از پدر به پسر به ارث می رسید). محراب دیگری در حرم مطهر حضرت رضا (ع) وجود دارد که این محراب با معیارهای معماری طراحی

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱٢:۱٠ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱۱/٤