رایج ترین تزئین بشیوه نقاشی زیر لعاب ظروفی است که با رنگ آبی در زمینه سفید نقاشی شده اند. خمیر این نوع سفالینه اغلب و نخودی است و شکل ظروف بسیار متنوع و بیش از همه کاسه با پایه بلندبدنه کشیده و لبه صاف است.
بطور کلی تزئین قسمت خارجی سفالینه نقاشی شده زیر لعاب خطوط موازی گل و گیاه و گاهی اشعار فارسی در زیر لبه و روی بدنه است. تزئین قسمت داخلی این نوع ظروف هنرمندان سفالگر را قادر ساخت که تزئینات زیبائی در زیر لعاب شفاف بوجود آورند.
نقاشی و تزئین زیر لعاب اغلب با دو رنگ آبی و سیاه انجام می گرفته ولی گاهی رنگهای فیروزه ای لاجوردی و سبز تیره نیز با آن اضافه می شده است.
رایج ترین تزئین بشیوه نقاشی زیر لعاب ظروفی است که با رنگ آبی در زمینه سفید نقاشی شده اند. خمیر این نوع سفالینه اغلب سفید و نخودی است و شکل ظروف بسیار متنوع و بیش از همه کاسه با پایه بلند بدنه کشیده و لبه صاف است.
بطور کلی تزئین قسمت خارجی سفالینه نقاشی شده زیر لعاب، خطوط موازی، گل و گیاه و گاهی اشعار فارسی در زیر لبه و وری بدنه است. تزئین قسمت داخلی این نوع ظروف بسیار متنوع بوده و سفالگر از نقوش مختلف برای آرایش استفاده می کرده است. در میان نقوشحیوانات، غازل دونده، ماهی، اردک و پرندگان و از میان نقوش گیاهی، از طرح برگهای متراکم ، گلهای طوماری و اسلیمی و بالاخره از نقوش انسان، طرحهای مجالس رقص، نوازندگان، شکار بیش از همه استفاده شده است.
بعلت ناکافی بودن تحقیقات باستانشناسی و عدم مدارک لازم، مراکز مهم ساخت این نوع سفالینه بتحقیق روشن نیست ولی مراکزی مانندو ری ، کاشان، سلطان آباد و جرجان مناطقی هستند که اغلب محققان در ساخت ظروف نقاشی شده زیر لعاب در آنها اتفاق نظر دارند. گرچه سفالینه مراکز یاد شده بطور کلی با هم قابل مقایسه هستند ولی از نظر تزئینات هر یک دارای ویژگیهای مشخصی می باشد. در کاشان که ساخت ظروف با نقاشی زیرلعاب تا قرن هشتم هجری متداول بوده کمتر تغییراتی درآن بوجود آمده و فقط نقوش انسان تا حدودی تحت نفوذ هنر نقاشی مغول قرار می گیرد.
تزئین متداولی که در ظروف با نقاشی زیر لعاب کاشان بکار رفته طرح تقسیم سطح داخلی ظروف به ۴، ۶، یا ۸ قسمت است که با خطوط پهن انجام گرفته و داخل خطوط اغلب نوشته فارسی و حد فاصل آن با گلهای اسلیمی و طوماری شکل پر شده است.
از خصوصیات ظروف نقاشی زیر لعاب جرجان که عموما بر نگ آبی در زمینه سفید تصویر شده خطوط موازی در داخل و خارج گلهای تزئینی نوشته فارسی ، نقوش ماهی و پرندگان مسبک در کف ظروف است.
ساخت این نوع ظروف بقرون ششم تا هشتم هجری متعلق است. از مراکز دیگری که در آنجا ساخت ظروف نقاشی شده زیر لعاب معمول بوده میتوان سلطانیه را نامبرده در کاوشهای اخیر مرکز باستانشناسی که در شهر سلطانیه و اطراف آن انجام شده ضمن کشف کورهای سفالگری نمونه های جالبی از ظروف سفالین و کاشیهای مختلف از این نوع بدست آمده است. از دیگر مراکز ساخت ظروف نقاشی شده زیر لعاب سلطان آباد یا شهر فعلی اراک را می توان نام برد. سفالینه سلطان آباد توسط پوپ و ریت لینگر مورد بررسی و تحقیق قرار گرفت.
گرچه بعلت عدم بررسیها و کاوشهای علمی، بدرستی معلوم نیست که از اوایل اسلام تا عصر ایلخانی شیوه سفالگری و انواع سفالینه سلطان آباد به چه نحو بوده ولی آنچه مسلم شده این است که در اواخر قرن هشتم، سلطان آباد و حومه آن از امتیازات سفالگری مهمی برخوردار بوده است.
طبق نظریه لین LANE ظروف سلطان آباد از لحاظ تزئین به سه گروه تقسیم می شود.
گروه اول با نقاشی زیر لعاب که از نظر تزئین با ظروف کاشان قابل مقایسه بوده با این تفاوت که سفالگران سلطان آباد از طرحهای سه گوش و گل و گیاه که از وسط ظروف منشعب می شود استفاده کرده اند . این نوع ظروف با لعاب لاجوردی و سیاه زیر لعاب شفاف نقاشی شده است.
گروه دوم، ظروفی هستند که با نقوش سیاه در زمینه مایل به خاکستری تزئین ودارای نقوشنیم برجستهو لعاب شفاف هستند.
نقوش داخل این گونه ظروف شامل پرندگان و حیوانات است که در وسط ظرف در زمینه طرحهای گل و گیاه نقاشی شده و خارج ظروف با نوشته همراهاست. در شکل ظروف نیز تغییراتی حاصل شده و ظروف با کف حلقه ای وبدنه نیم دایره ای، لبه محدب، خطوط عمودی برجسته و لعاب یکرنگ ساخته شده اند.
گروه سوم ظروف سلطان اباد دارای بدنه ظریف و خمیر سفید است که نقاشی آن با سه رنگ لاجورد سیاه و فیروزه ای انجام گرفته و رنگ سیاه اغلب برای پوشش بدنه خارجی ظروف بکار برده شده است.
در قرن هشتم هجری شکل تازه ای از ظروف شبیه گلدان که احتمالا برای نگهداری دارو مورد استفاده بوده رواج پیداکرد. ساخت این نوع ظروف درکشور سوریه متداول بوده و بهمین جهت عده ای از متخصصان عقیده دارند که مراکز سفالسازی سوریه و سلطان آباد با یکدیگر در ارتباط بوده و ظروف گلدانی شکل یاد شده را اقتباس از هنر سفالگری سوریه می دانند.ظرف بشیوه سلطان آباد در دیگر نقاط شمالغرب ایران مانند تخت سلیمان هم دیده شده است.
قدیمیترین ظروف سلطان اباد که تاریخدار است در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می شود که دارای تاریخ ۶۷۲ و ۶۷۷ هجری است.
زیباترین ظروف سفالین نقاشی شده زیر لعاب گروهی است که در بین متخصصان سفال اسلامی بنام ظروف سفالین با تزئین معروف شده است.
این نوع سفالینه معمولا با دورنگ آبی و سیاه تزئین می شود. هنرمندان سفالگر اغلب از صحنه های رقص، نوازندگی و شکار استفاده کرده و با مهارت خاصی نقوش سیاه را بر روی زمینه آبی نقاشی کرده است. نقوش اغلب بزرگ نشان داده شده و عموما نقش نوازنده، شکارچی و غیره تمامی سطح و یا گاهی کف ظروف را در برمیگیرد. از مراکز ساخت اینگونه سفال می توان ری، کاشان، جرجان و بعضی از مراکز سفالسازی شمالغرب ایران را نامبرده که در قرون ۶تا ۷ هجری ساخت آن ادامه داشته است.
بطور کلی ظروف نقاشی شده زیر لعاب با تکنیک یاد شده در بالا متعلق بمراکز سفالسازی مهم بوده و از این مراکز به نقاط و شهرهای مختلف صادر شده است. همچنین نمونه های این ظروف در مناطق جنوبی ایران نیز کشف شده است.


● سفالینه زرین فام یا طلائی;
از جمله ظروف سفالینه اسلامی ظروفی است که بنام طلائی یا زرین فام معروف شده است. در مورد منشاء ساخت اولیه این نوع ظروف بین محققان دوره اسلامی اتفاق نظر وجود ندارد و کشورهائی مثل ایران، مصر و عراق را بعنوان مراکز اولیه ساخت ظروف زرین فام نام برده اند.
گرچه هنوز مدارک ودلائل کافی برای اثبات مرکز اولیه ساخت ظروف زرین فام در دست نیست ولی شواهد نشان می دهد که این نوع ظروف از قرن سوم هجری در هنر سفالگری و شیشه سازی متداول بوده است .
ساخت و تکامل ظروف طلائی و یا زرین فام در سه دوره مشخص تاریخی شکل گرفته و در هر یک از این ادوار با ویژگیهای مشخصی توسط هنرمندان سفالگر اسلامی درکشورهای مختلف عرضه شده است.
با توجه با این ویژگیها سفالینه زرین فام را بشرح ذیل تقسیم بندی کرده اند:

الف) ظروف طلائی اولیه قرن ۳-۴ هجری
ب) ظروف طلائی قرون وسطی قرن ۵-۹ هجری
ج) ظر.ف طلائی متاخر قرن ۱۰-۱۲ هجری ظروف طلائی اولیه :
همانطور که گفته شد علیرغم تحقیقات باستانشناسی در محوطه های معروف اسلامی هنوز مرکز و منشاء اصلی ساخت اینگونه ظروف بدرستی مشخص نیست.
بوتلرومارتین دو تن از محققان مراکز اولیه ساخت ظروف طلائی را از مصر می دانند شروع آن از شهر معروف اسلامی ری بوده است.
تحقیقات هیات کاوشها و بررسیهای ری که در سال ۱۹۳۰ انجام گردید نشان داد که ظروف ساختهشده با لعاب قلع و تزئین طلائی یا لاجوردی در این شهر مهم مرسوم بوده است.
کاوشهای شهر ری درسالهای اخیر نیز ستوسط مرکز باستانشناسی ایران ادامه یافته و هیات موفق به کشف معماری مهمی از قرون چهارم و پنجم هجری و همچنین سفالینه های متعددی اسلامی شده است.
کاوشهای باستانشناسی که در شهر سامره انجام گردید نشان داد که سفالگران اسلامی با ساخت سفالینه و کاشیهای زرین فام آشنا بوده اند.
سفالینه زرین فام یا طلائی اولیه از نظر تزئین به انواع مختلف تقسیم می شود که سفالینه رنگارنگ طلائی و یکرنگ طلائی دو نوع مهم واصلی آن بحساب می ایند. طبقه بندی سفال اولیه طلائی برای اولین بار توسط کونل انجام شد وی معتقد است که نوع طلائی رنگارنگ قبل از سایر انواع توسط سفالگران عرضه شده است.


● ظروف زرین فام رنگارنگ :
رنگهای این نوع سفالینه شامل رنگ یاقوتی، قهوه ای و سبز روشن است. نقوش شامل خطوط متقاطع نقوش شبیه چشم و بالاخره بعضی نقوش که با طرح های تزئینی عهد ساسانی قابل مقایسه است می باشد. خانم فیلون در بررسی مجموعه موزه بناکی یونان، طرح و تزئین نقوش طلائی رنگارنگ را به ۹ گروه تقسیم و مشخصات هر یک را مفصلا شرح داده است.
در این نوع سفالینه ظروف رنگارنگ زرین فام کاسه و بشقابهای بزرگ و کوزه است که با بدنه محدب و کف حلقه ای کوتاه ساخته می شده است.
تکنیک زرین فام چند رنگ همچنین در ساخت کاشی برای تزئینات بناهای مذهبی و غیر مذهبی قرن سوم هجری مورد استفاده بوده که از جمله می توان کاشی های رنگارنگ کاخ جوسق الخاقانی متعلق به سال ۴۲- ۸۳۳ میلادی را نامبرده.همچنین مسجد قیروان متعلق بسال۶۳-۸۶۲ میلادی نیز با کاشیهای زرین فام رنگارنگ تزئین شده است دکتر هانسمن در مقاله جالبی تحت عنوان مدارک برای تاریخگذاری قدیمیترین سفال اولیه طلائی ضمن بررسی این مطلب طرحهای جالبی از سفال و کاشیهای رنگارنگ بچاپ رسانده است. ظروف طلائی یکرنگ: پس از ساخت ظروف طلائی رنگارنگ سفالگران اسلامی اقدام بساخت نوع دیگری از ظروف سفالین طلائی کردند که بنام سفالینه طلائی یکرنگ معروف شده است.
  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:۱۸ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱۱/٤