ظروف طلائی یکرنگ از نظر شکل متنوع، عموما شامل بشقاب، کاسه، پیاله وخمره است. پخت این نوع سفال با مهارت انجام گردیده و خمیر آن برنگهای متفاوت ولی اغلب برنگ زرد، نخودی، و خاکستری است.
تزئین سفال یکرنگ شامل نقوش گیاهی مانند پالمت و گلبرگ می باشد. بتدریج نقوش سفالینه یکرنگ طلائی متحول شده و پس از مدتی، نقوش تزئینی دیگر مانند نقش انسان، حیوان ونوشته کوفی با آن اضافه می شود. این نقوش بر روی زمینه شیری رنگ ارایش می شود . و از نظر اندازه ظروف نوع یکرنگ کوچکتر از نوع دیگر یعنی رنگارنگ است.
با مقایسه نقوش تزئینی، دو نوع سفالینه طلائی یعنی یکرنگ و رنگارنگ بنظر میرسد که ظروف بانقوش رنگارنگ بیشتر برای تجمل و استفاده افراد ثروتمند ساخته می شده در حالیکه نوع یکرنگ سفالینه های زرین فام بیشتر مورداستفاده روز مره مردم عادی قرار می گرفت. ذکر این نکته نیز ضروری است که اختلاف یاد شده در سبک وتزئین دو نوع سفالینه یاد شده بستگی به کارگاههای سفالسازی مختلف و ذوق و سلیقه سفالگر نیز داشته است.
در سفالینه زرین فام یکرنگ نوشته کوفی تزئین عمده و اصلی راتشکیل می دهد. این نوشته عموما روی لبه، کف و یا بدنه داخلی ظروف قرار می گرفت متن نوشته ها عموما برکت، آرزوی خوشبختی توکل بخدا و نیز ضرب المثل های متداول آن دوره بوده است. نقوش حیوانات بر روی سفالینه یکرنگ شامل نقش شتر، کبوتر، بز و ماهی است که در بدنه داخلی سفالینه تزئین می شده است.
ساخت ظروف رنگارنگ و یکرنگ در اواخر قرن سوم الی اواسط قرن پنجم در نقاطی چون سامره مصر و ایران متداول بوده و در بررسیهای باستانشناسی اخیر ایران در مراکز وشهرهای اسلامی ری و گرگان ساخت و توسعه آن به اثبات رسیده است. سفالینه زرین فام دوره متوسط قرن ۵ الی ۹ هجری: دوره متوسط یا قرون وسطی که در برگیرنده عصر سلجوقیان، خوارزمشاهیان و ایلخانیان است آغاز تحولی جدید در ابداع آثار مختلف اسلامی می باشد. بخصوص این تحول در دوره کوتاه مدت سلجوقی با الهام از شیوه هنری قبل از اسلام و حفظ ویژگیهای مشخص در گسترش هنرهای گوناگون مانند معماری نقاشی، فلزکاری و سفالسازی کاملا چشمگیر است.
سفالگران دوره سلجوقی و ایلخانی توانستند باتکنیک برتر درمراحل گوناگون سفالسازی مانند تهیه خمیر، لعاب، تزئین و پخت، این صنعت و هنر سنتی رابحد اعلای ترقی برسانند.
همانطوریکه در بررسی سفالینه زرین فام دوره اولیه اشاره شده منشاء و مراکز اولیه این نوع سفالینه نیز بدرستی معلوم نیست.
گروهی از متخصصان معتقدند که پس از تاسیس سلسله فاطمی در مصر و انتخاب قاهره به پایتختی در سال ۳۵۹ هجری این شهر یکی از مراکز هنرهای اسلامی گردید و در هنر سفالگری نیز سفالگران فاطمی بنحوه ساخت ظروف زرین فام آشنائی داشتند. همچنین این شیوه بهنگام سلسله طولونی در مصر نیز ادامه داشته است.
بنظر گروهی دیگر، در اواخر قرن ششم هجری، سفالگران مصری که آشنا بساخت سفالینه زرین فام بودند بعلل سیاسی این کشور راترک کرده و بکشورهایی چون سوریه ، ترکیه، و ایران مهاجرت نمود و این نوع تکنیک را در کشورهای یاد شده رواج دادند.
اما بررسی و کاوشهائی که در سالهای اخیر در محوطه های وشهرهای مهم اسلامی انجام شده قبول نظریه بالا را دچار تردید ساخته است. چه کشف کوره های متعدد سفالگری و انواع سفالینه زرین فام ثابت می کند که سفالگران مخصوصا عهد خوارزمشاهیان آن را بحد کمال رسانیده اند.
در ایران از مراکز مهمی که ساخت ظروف زرین فام در آنها متداول بوده شهرهای ساوه، کاشان، ری، تخت سلیمان، سلطان آباد و جرجان را می توان نامبرده.
نقوش و تزئین گوناگون هر یک از مراکز نامبرده موجب پیدایش سبک بخصوصی نیز گردید. سفالینه زرین فام ری ری تا قبل از ویرانی آن بدست مغولان از مهترین شهرهای اسلامی بوده و هنرهای مختلف اسلامی در این شهر رواج و ترقی فراوان داشته است.
همانطوریکه مختصرا در شرح سفالینه زرین فام اولیه گفته شد دو نوع از بهترین سفالینه های قرون وسطی یعنی زرین فام و مینائی، به شهر معروف اسلامی، ری متعلق است. همچنین بسیاری از محققان اولین ظرف تاریخدار طلائی سال ۵۷۵ هجری را متعلق به ری می دانند.
ویژگیهائی که در تزئین سفالینه زرین فام ری بکار رفته باعث شده که سبک ری را مشخص از سایر مراکز بدانند. بطور کلی در طرح ظروف زرین فام ری از بکار بردن نقوش زیاد اجتناب شده و گاهی دیده می شود که زمینه زیادی از ظروف را بدون نقش و طرح خالی گذاشته اند و در بعضی موارد نقش انسان رابانقوش هندسی و طوماری از سایر نقوش جدا کرده اند. پوپ ظروف زرین فام ری را به دو گروه تقسیم کرده شامل سبک و شیوه مینیاتور و تاریخی است.
در سبک تاریخی سفال زرین فام ری، عموما طرحهای اصلی ظروف به انسان و حیوان تعلق دارد. سفالگران ری این نقوش را بزرگ و در سطح داخلی ظروف ترسیم کرده اند. نقوش اغلب سفید رنگ و در زمینه طلائی می باشد. نقوش اصلی بصورت طرح، ونقش سر، صورت و دست ، با جزئیات بیشتری ترسیم شده است طرحهای زمینه را عموما گلهای اسلیمی و طوماری تشکیل میدهد. لباسها اغلب ساده و با نقطه چین آرایش شده و خارج ظروف با لعاب قلیائی ابی تیزه پوشش گردیده است. در گروه دوم یعنی سبک مینیاتور نقوش انسان و حیوان ریز و کوچک داده شده و برروی زمینه سفید تصویر شده است. موضوعاتی که در این سبک بکار گرفته شده عموما الهام از زندگی درباریان و اشراف مانند تاجگذاری شاهان، سواران، بازداران، بزم و شکارگاه است که غالبا در حاشیه ظروف نشان داده شده است. سفالینه زرین فام کاشان : کاشان دارای سبکی خاص در ساخت ظروف زرین فام است. نقوش عموما متراکم و تصاویر انسان، با صورت گرد مغولی، چشمان بادامی در رنگهائی چون قهوه ای تیره و روشن ساخته شده است. داخل ظروف عموما با نقش استخر درخت سرو، ماهی و آسمان مسبک نشان داده شده و خارج ظروف با شاخ و برگ درختان در دوایر متعدد و نقوش شبیه قلب، ارایش یافته است. بسیاری از ظروف کاشان دارای نوشته های کوفی و شکسته تعلیق است که در لبه ظروف و گاهی هم در وسط آن بچشم می خورد نوشته ها عموما رباعی ضرب المثل از شاعران بزرگ چون فردوسی بابا افضل کاشانی، انوری، ظهیر فاریابی و حافظ است.
شکل ظروف شامل کاسه، بشقاب، آبخوری، بطری کوزه و مجسمه های تزئینی است رنگهای لعاب کاشان روشن ترو براق از ظروف ری بوده و رنگهای قهوه ای تیره روشن و قرمز بیشتر بکار برده شده است.
ظروف طلائی کاشان توسط توسط ایتینگهاوزن مورد بررسی قرار گرفته و نامبرده علاوه بر ذکر خصوصیات و سبک ظروف طلائی کاشان نمونه های زیادی از ظروف تاریخدار کاشان را نیز ثبت کرده است. قدیمیترین تاریخدار کاشان دارای تاریخ ۶۰۰ هجری است.
سبک ری و کاشان توسط آقای واتسون عضو موزه ویکتوریا و البرت لندن مورد بررسی قرار گرفته و نامبرده معتقداست که ظروف طلائی ری و کاشان در کارگاه واحدی در کاشان ساخته می شده و از این شهر به ری صادر می گردید و نیتجتا آنچه تاکنون به ری نسبت داده شده در واقع متعلق به مرک سفالسازی کاشان است.
گرچه در کاوشهای گذشته و همچنین سالهای اخیر شهر ری، مدارکی بر کشف سفالینه زرین فام و یا کوره های سفالگری بدست نداده ولی همانطور که میدانیم کاوشهای ری در مراحل اولیه بوده و هیات در خارج شهر قدیم ری، در محل گورستان شهر تحقیقاتی و کاوشهای خود را آغاز کرده چه بسا با ادامه کاوش دربافت اصلی شهر، مدارک بیشتری از نحوه سفالگری ری خصوصا نوع زرین فام یا مینائی جمع آوری شود.
متاسفانه با حملات مغول و ویرانی ری، فعالیت هنری، در وی متوقف گردید ولی شهر کاشان از حملات مغول در امان ماند و توانست قرنها به اعتلای هنر، بخصوص هنر سفالگری ادامه دهد . از خانواده های معروف سفالگر کاشان می توان سید شمس الدین الحسینی معروف به ابوزید و حسن بن عربشاه را نامبرده نام کامل هنرمند متقدم بر روی بشقاب زرین فامی متعلق به فریر گالری نوشته شده است. ولی عموما این هنرمندان با نام ابوزید معروف می باشد. سفالینه زرین فام جرجان: از دیگر مراکزی که سفالگران آن از آغاز اسلام با شیوه ساخت سفالینه زرین فام آشنائی داشتند شهر معروف اسلامی جرجان در حاشیه جنوب شرقی دریای مازندراناست. ساخت انواع سفالینه اسلامی تا حملات مغول و تیمور در این شهر معمول بوده است . کاوشهای غیر مجازی که در یکصد سال گذشته در شهر جرجان انجام گرفت موجب ویرانی مجدد این شعر شده و برنامه کاوشهای علمی این منطقه را با اشکال فراوان روبرو ساخته است.
بررسی و تحقیق سفالینه های جرجان برای اولین بار توسط دانشمند فقید دکتر بهرامی آغاز گردید و نامبرده تحقیقات خود را در کتابی بنام سفالینه گرگان، بچاپ رسانید.
نظریات آقای دکتر بهرامی مبنی بر ساخت ظروف سفالین زرین فام در شهر جرجان توسط عده ای از متخصصان هنر اسلامی موردتائید قرار نگرفت. زیرا بعقیده کارشناسان مزبور ظروف زرین فام جرجان احتمالا در کارگاههای سفالگری کاشان ساخته شده و به جرجان صادر شده است .
از سال ۱۳۵۰ ش. که بررسی و کاوشهای شهر اسلامی جرجان توسط مرکز باستانشناسی ایران آغاز شد و متعاقب آن کشف کوره های متعدد سفالگری و هزاران قطعه از سفالینه های متنوع بخصوص زرین فام، جرجان بعنوان یکی از مراکز مهم سفالگری قرون وسطی شناخته شد.
بررسی و مطالعه سفالینه جرجان و کاشان نشانگر آن است که در دوره سلجوقی بین دو شهریاد شده رابطه اقتصادی چشمگیری وجود داشته و این اقتصادی نزدیک موجب شد که هنرمندان سفالگر دو منطقه تحت تاثیر و نقوش و تزئین کارگاههای سفالسازی یکدیگر قرار گیرند.
گر چه تزئین و نقوش بسیاری از ظروف زرین فام کاشانو جرجان با یکدیگر قابل مقایسه است ولی هر یک از این دومرکز ویژگیهائی را نیز دارا بوده که سفالینه های زرین فام این دو شهر را از یکدیگر متمایز می کند. مانند نقوش زنجیره ای و طوماری در ظروف جرجان که در سبک کاشان دیده نمی شود. نقوش تزئینی جرجان متنوع و به گروههای مختلف قابل تقسیم است.

▪ سفالینه با نقش انسان
▪سفالینه با نقش حیوان
▪ سفالینه با گلهای تزئینی در این سه گروه نقوش با نوشته کوفی تعلیق شامل اشعار عربی و فارسی همراه است.
نقوش انسان بصورت تک چهره و چند چهره و گاهی روبروی هم تصویر شده است. این نقوش عموما صحنه های زندگی، مانند سوارکار و رامشگر را نشان می دهد که در وسط ظروف ترسیم گردیده و گاهی نقوش در وسط اشکال هندسی مانند مربع و لوزی نیز نقش شده است. نقش حیوانات نیز در تزئین سفالینه زرین فام جرجان از زیبائی خاصی برخوردار است. نقوش حیوانات و پرندگان مانند گوزن، ببر، شیر، مرغابی و ماهی در تزئین بسیاری از ظروف جرجان مخصوصا در کاسه های با بدنه محدب بکار رفته است از دیگر نقوش متدوال سفالینه زرینفام جرجان تزکیبی از صورت انسان و بدن حیوان ( اسفنکس) است که در لبه داخلی کاسه و یا گردن بطری و آبخوری آرایش شده است. این نقوش همچنین در ظروف طلائی کاشان نیز دیده می شود.

  
نویسنده : فرزانه (ربابه)دریاباری ; ساعت ۱:۱٩ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱۱/٤